Χρήστος Κάτσικας

Στο δημόσιο διάλογο για την εκπαίδευση μιλάμε ασταμάτητα για τους μαθητές, για τις επιδόσεις, για τις Πανελλαδικές, για τις μεταρρυθμίσεις, για τα νέα προγράμματα, για τις αξιολογήσεις, για την ψηφιακή μετάβαση, για τις συμπεριφορές μέσα στις σχολικές αίθουσες και για τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι νέοι άνθρωποι μεγαλώνοντας σε μια εποχή αβεβαιότητας, ταχύτητας και συναισθηματικής αστάθειας, όμως πολύ πιο σπάνια στεκόμαστε με την ίδια σοβαρότητα απέναντι σε ένα κρίσιμο και συχνά αποσιωπημένο ερώτημα: ποιος φροντίζει εκείνους που καθημερινά καλούνται να φροντίζουν τα παιδιά;

Ο σύγχρονος εκπαιδευτικός δεν είναι απλώς ένας επαγγελματίας που μεταφέρει γνώση από ένα βιβλίο σε μια σχολική τάξη, ούτε ένας λειτουργός που περιορίζεται σε διδακτικές ώρες και συγκεκριμένα γνωστικά αντικείμενα, όπως εξακολουθούν να πιστεύουν όσοι παραμένουν εγκλωβισμένοι σε ξεπερασμένα κοινωνικά στερεότυπα, αλλά ένας άνθρωπος που βρίσκεται καθημερινά στο επίκεντρο μιας πυκνής, σύνθετης και πολλές φορές ψυχοφθόρας πραγματικότητας, όπου καλείται ταυτόχρονα να διδάξει, να εμπνεύσει, να διαχειριστεί εντάσεις, να απορροφήσει συναισθηματικές εκρήξεις, να λειτουργήσει ως σταθερό σημείο αναφοράς για παιδιά που συχνά κουβαλούν βαρύ ψυχικό φορτίο και να ανταποκριθεί σε ολοένα αυξανόμενες διοικητικές και θεσμικές απαιτήσεις.

Η κοινωνία συχνά βλέπει τον εκπαιδευτικό μόνο τη στιγμή που μπαίνει στην τάξη και αρχίζει το μάθημα, αλλά δεν βλέπει τον άνθρωπο που λίγο πριν ίσως διαχειριζόταν μια έντονη αντιπαράθεση ανάμεσα σε μαθητές, μια κρίση πανικού ενός παιδιού, μια αποκάλυψη οικογενειακής δυσκολίας, μια κατάσταση σχολικού εκφοβισμού, ένα περιστατικό συναισθηματικής απορρύθμισης ή μια τηλεφωνική επικοινωνία με γονέα σε κατάσταση έντασης, ούτε φυσικά βλέπει τον επαγγελματία που μετά τη λήξη του διδακτικού ωραρίου δεν επιστρέφει απλώς σπίτι «ελεύθερος», αλλά κουβαλά μαζί του διοικητικές υποχρεώσεις, διορθώσεις, ηλεκτρονικές καταχωρίσεις, σχέδια δράσης, αξιολογικές απαιτήσεις, αναφορές, ενημερώσεις και μια συνεχή αίσθηση ότι κάτι ακόμη εκκρεμεί.

Το επάγγελμα του εκπαιδευτικού είναι από τη φύση του επάγγελμα συναισθηματικής έκθεσης, γιατί δεν εργάζεσαι με αντικείμενα ή διαδικασίες αλλά με ανθρώπους, και ειδικά με παιδιά και εφήβους που βρίσκονται σε περίοδο έντονης ψυχολογικής διαμόρφωσης, αβεβαιότητας, πίεσης και αναζήτησης ταυτότητας, πράγμα που σημαίνει ότι ο εκπαιδευτικός γίνεται συχνά ο αποδέκτης φόβου, θυμού, άγχους, απογοήτευσης, επιθετικότητας, απόσυρσης ή και σιωπηλής απόγνωσης, χωρίς όμως να διαθέτει πάντα τα κατάλληλα εργαλεία, τη θεσμική στήριξη ή τον αναγκαίο χρόνο για να επεξεργαστεί όσα ζει.

Κι ενώ αυτή η συναισθηματική επιβάρυνση από μόνη της θα αρκούσε για να καταστήσει το επάγγελμα ιδιαίτερα απαιτητικό, έρχεται να προστεθεί και μια δεύτερη, εξίσου εξαντλητική πραγματικότητα: η συνεχής διοικητική και ψηφιακή υπερφόρτωση, που μετατρέπει σταδιακά τον εκπαιδευτικό από παιδαγωγό σε διαχειριστή πλατφορμών, προθεσμιών και υποχρεωτικών καταχωρίσεων, σε μια εποχή όπου η εκπαιδευτική καθημερινότητα μοιάζει να παράγει ασταμάτητα νέα tasks, νέα πεδία ελέγχου, νέα γραφειοκρατικά φορτία, αφήνοντας όλο και λιγότερο χώρο για τον πυρήνα της εκπαιδευτικής σχέσης.

Υπάρχει όμως και μια ακόμη πιο δύσκολη πλευρά, που συζητιέται χαμηλόφωνα στους διαδρόμους των σχολείων αλλά σπάνια βρίσκει δημόσια θέση στον διάλογο: η ψυχική πίεση που γεννάται όταν ο ίδιος ο εργασιακός χώρος δεν λειτουργεί υποστηρικτικά αλλά επιβαρυντικά, όταν ο εκπαιδευτικός αισθάνεται ότι εργάζεται μέσα σε κλίμα επιτήρησης, φόβου, αβεβαιότητας ή διοικητικής αυστηρότητας χωρίς ουσιαστικά δίκτυα προστασίας, όταν κάθε λάθος μοιάζει δυνητικά επικίνδυνο και όταν η επαγγελματική αξιολόγηση βιώνεται όχι ως εργαλείο βελτίωσης αλλά ως πηγή επιπλέον άγχους.

Και σαν να μην έφταναν όλα αυτά, υπάρχει και η σκληρή οικονομική πραγματικότητα, ιδιαίτερα για τους αναπληρωτές και πολλούς νεοδιόριστους εκπαιδευτικούς, οι οποίοι συχνά ζουν μακριά από τις οικογένειές τους, αλλάζουν τόπους διαμονής, παλεύουν με δυσβάσταχτα ενοίκια, οικονομική ασφυξία και χρόνια επαγγελματική αβεβαιότητα, ενώ ταυτόχρονα καλούνται να εμφανίζονται καθημερινά ψυχικά διαθέσιμοι, παιδαγωγικά αποτελεσματικοί και συναισθηματικά σταθεροί.

Το πιο ανησυχητικό ίσως στοιχείο είναι ότι η ψυχική εξάντληση των εκπαιδευτικών παραμένει συχνά αόρατη επειδή έχει κανονικοποιηθεί. Ο καλός εκπαιδευτικός, σύμφωνα με μια βαθιά ριζωμένη κοινωνική αφήγηση, πρέπει να αντέχει, να προσφέρει, να υπομένει, να μην παραπονιέται, να συνεχίζει. Έτσι, πολλοί άνθρωποι της εκπαίδευσης δεν μιλούν όταν καταρρέουν εσωτερικά, δεν ζητούν βοήθεια όταν εξαντλούνται, δεν παραδέχονται εύκολα ότι δεν αντέχουν άλλο, γιατί έχουν πειστεί ότι η φθορά είναι μέρος του επαγγέλματος και όχι προειδοποιητικό σύμπτωμα ενός προβληματικού συστήματος.

Όμως ένας εξουθενωμένος εκπαιδευτικός δεν είναι απλώς ένας κουρασμένος εργαζόμενος. Είναι ένας άνθρωπος που δυσκολεύεται να προσφέρει την καλύτερη εκδοχή του εαυτού του σε παιδιά που χρειάζονται σταθερότητα, ενσυναίσθηση και παρουσία. Και αυτό δεν είναι ατομική αποτυχία. Είναι θεσμικό πρόβλημα.

Αν πραγματικά μας ενδιαφέρει η ψυχική υγεία των μαθητών, η ποιότητα του σχολείου και η ανθρώπινη διάσταση της εκπαίδευσης, τότε οφείλουμε να σταματήσουμε να αντιμετωπίζουμε την ψυχική υγεία των εκπαιδευτικών ως δευτερεύον ζήτημα ή προσωπική υπόθεση ανθεκτικότητας. Γιατί η αλήθεια είναι απλή και βαθιά: δεν μπορείς να χτίσεις ένα υγιές σχολείο πάνω σε εξαντλημένους ανθρώπους.

Και τελικά το πιο ουσιαστικό ερώτημα παραμένει αμείλικτο: αν δεν φροντίσουμε εκείνους που καθημερινά κρατούν όρθια την τάξη, ποιος ακριβώς θα κρατήσει όρθιο το ίδιο το σχολείο;