Χρήστος Κάτσικας

Σε λίγες εβδομάδες, για χιλιάδες αναπληρωτές εκπαιδευτικούς σε όλη τη χώρα, θα πέσει η αυλαία μιας ακόμη σχολικής χρονιάς. Θα κλείσουν βιβλία, θα αποχαιρετήσουν μαθητές, θα αδειάσουν συρτάρια, θα παραδώσουν κλειδιά. Και μαζί με το τέλος της σχολικής χρονιάς, θα έρθει και ο τελευταίος μισθός.

Ένας τελευταίος μισθός που δεν σηματοδοτεί απλώς τη λήξη μιας σύμβασης εργασίας. Σηματοδοτεί την έναρξη ενός κύκλου αβεβαιότητας που για την ελληνική κοινωνία έχει σχεδόν κανονικοποιηθεί, αλλά για όσους τον βιώνουν παραμένει μια βαθιά ψυχοφθόρα πραγματικότητα.

Γιατί για τον αναπληρωτή εκπαιδευτικό, το καλοκαίρι δεν είναι πάντα εποχή ανάπαυσης. Είναι εποχή  αγωνιώδους αναμονής.

Η πιο παράδοξη επαγγελματική κανονικότητα

Υπάρχει κάτι σχεδόν οξύμωρο στη θέση του αναπληρωτή εκπαιδευτικού στην Ελλάδα. Το δημόσιο σχολείο δεν μπορεί να λειτουργήσει χωρίς αυτούς. Καλύπτουν πάγιες ανάγκες. Στηρίζουν σχολεία σε νησιά, ορεινές περιοχές, απομακρυσμένα χωριά, ειδική αγωγή, παράλληλη στήριξη, δομές που χωρίς αυτούς απλώς θα κατέρρεαν.

Κι όμως, κάθε χρόνο αντιμετωπίζονται σαν να είναι μια προσωρινή λύση.

Μιλάμε για ανθρώπους που δεν «δοκιμάζονται» για πρώτη φορά. Πολλοί μετρούν πέντε, δέκα, δεκαπέντε χρόνια διαρκών μετακινήσεων. Άλλοι έχουν αλλάξει περισσότερους τόπους εργασίας απ’ όσους αλλάζουν κάποιοι άνθρωποι σπίτια σε μια ζωή. Έχουν υπάρξει εκπαιδευτικοί στη Ρόδο, στη Σάμο, στην Κω, στον Έβρο, στις Κυκλάδες, στην Κρήτη, για να βρεθούν λίγους μήνες μετά κάπου αλλού.

Κουβαλώντας βαλίτσες, χαρτοκιβώτια, συμβόλαια προσωρινής στέγασης, δάνεια, λογαριασμούς και μια ζωή σε αναστολή.

Η μεγαλύτερη ειρωνεία; Από αυτούς ζητείται σταθερότητα για να προσφέρουν στα παιδιά σταθερότητα.

Το καλοκαίρι που δεν μοιάζει με καλοκαίρι

Στην κοινή κοινωνική φαντασία, ο εκπαιδευτικός «ξεκουράζεται το καλοκαίρι». Η πραγματικότητα των αναπληρωτών είναι εντελώς διαφορετική. Το καλοκαίρι τους δεν είναι προγραμματισμός διακοπών. Είναι υπολογισμοί.

Θα φτάσει το επίδομα ανεργίας;
Θα εγκριθούν αρκετές προσλήψεις;
Πότε θα βγουν οι φάσεις;
Σε ποια περιοχή θα βρεθώ;
Θα μπορέσω να πληρώσω εγγύηση για νέο σπίτι;
Θα χρειαστεί να δανειστώ ξανά;
Θα φύγω μόνος ή θα ξεσπιτωθεί όλη η οικογένεια;

Κάθε ερώτημα κρύβει πίσω του ένα πραγματικό υπαρξιακό βάρος.

Γιατί το επίδομα ανεργίας, όσο αναγκαίο κι αν είναι, απέχει δραματικά από το να καλύψει το πραγματικό κόστος ζωής. Για πολλούς, μοιάζει περισσότερο με ένα στοιχειώδες βοήθημα επιβίωσης παρά με πραγματική ασφαλιστική δικλείδα. Ένα ποσό που σε αρκετές περιπτώσεις δεν αρκεί ούτε για ενοίκιο, πόσο μάλλον για λογαριασμούς, μετακινήσεις, οικογενειακές υποχρεώσεις ή δάνεια.

Και έτσι, εκεί που η λέξη «καλοκαίρι» παραπέμπει σε ελευθερία, για χιλιάδες ανθρώπους σημαίνει οικονομικός στραγγαλισμός.

Η ψυχολογία της διαρκούς ανασφάλειας

Υπάρχει και μια λιγότερο ορατή διάσταση: η ψυχική εξάντληση.

Η διαρκής αβεβαιότητα δεν είναι απλώς οικονομικό πρόβλημα. Είναι υπαρξιακό φορτίο.

Όταν δεν ξέρεις πού θα βρίσκεσαι σε δύο μήνες, δυσκολεύεσαι να οργανώσεις ζωή. Να κάνεις οικογένεια. Να προγραμματίσεις ιατρικά ραντεβού. Να στηρίξεις τους γονείς σου. Να συντηρήσεις μια σχέση. Να νοικιάσεις σπίτι με διάρκεια. Να αισθανθείς ότι έχεις «τόπο».

Η επισφάλεια δεν περιορίζεται στη δουλειά. Εισβάλλει στην προσωπική ζωή.

Και ίσως αυτό είναι το πιο άδικο κομμάτι αυτής της ιστορίας: ότι άνθρωποι που έχουν αφιερώσει την επαγγελματική τους ταυτότητα στη φροντίδα και τη σταθερότητα των παιδιών, στερούνται οι ίδιοι τη σταθερότητα.

Οι «αόρατες» θυσίες

Συχνά η δημόσια συζήτηση βλέπει μόνο αριθμούς προσλήψεων. Όμως πίσω από κάθε αριθμό υπάρχει μια πραγματική ζωή.

Η εκπαιδευτικός που υπηρετεί μακριά από το παιδί της.
Ο αναπληρωτής που μοιράζεται μικρό διαμέρισμα γιατί δεν βγαίνει το ενοίκιο.
Ο νέος εκπαιδευτικός που πληρώνει δεύτερο σπίτι.
Εκείνος που μεταφέρει τη ζωή του με δύο βαλίτσες.
Εκείνη που δανείζεται κάθε Σεπτέμβριο για να μπορέσει να εγκατασταθεί.

Η χώρα έχει χτίσει ένα μοντέλο που στηρίζεται στην προσωπική αντοχή των ανθρώπων. Και αυτή η αντοχή δεν είναι ανεξάντλητη.

Η μεγάλη αναμονή του Αυγούστου

Για τους περισσότερους πολίτες, ο Αύγουστος είναι μήνας αποφόρτισης. Για τους αναπληρωτές, είναι μήνας αγωνίας.

Το κινητό γίνεται σχεδόν προέκταση του σώματος.
Οι ενημερωτικές σελίδες ανανεώνονται συνεχώς.
Τα τηλέφωνα με συναδέλφους πολλαπλασιάζονται.
Οι πίνακες, οι φήμες, τα σενάρια, οι πιθανότητες καταλαμβάνουν χώρο στο μυαλό.

Κάθε ανακοίνωση προσλήψεων μοιάζει με μικρό προσωπικό δημοψήφισμα για τη ζωή τους.

Δεν είναι υπερβολή να πει κανείς ότι η εργασιακή επισφάλεια έχει δημιουργήσει μια κουλτούρα μόνιμης αναμονής.

Το ερώτημα που παραμένει

Μια πολιτεία που βασίζεται κάθε χρόνο σε χιλιάδες ανθρώπους για να λειτουργήσει το εκπαιδευτικό της σύστημα μπορεί να συνεχίζει να τους αντιμετωπίζει ως προσωρινούς;

Για πόσο ακόμη η «ευελιξία» θα σημαίνει προσωπική ανασφάλεια;
Για πόσο ακόμη το κόστος λειτουργίας του σχολείου θα μεταφέρεται στις πλάτες των ίδιων των εκπαιδευτικών;

Γιατί πίσω από τις λίστες προσλήψεων δεν υπάρχουν απλώς ονόματα. Υπάρχουν άνθρωποι που κάθε καλοκαίρι δεν σχεδιάζουν διακοπές. Σχεδιάζουν επιβίωση.