Χρήστος Κάτσικας

Υπάρχουν ειδήσεις που δεν προκαλούν μόνο οργή. Προκαλούν και ένα αίσθημα βαθιάς θεσμικής δυσφορίας. Γιατί όταν διαβάζεις ότι, μετά από πτώση τμήματος ταβανιού μέσα σε σχολική αίθουσα, εγκαλείται πειθαρχικά όχι ένας, όχι δύο, αλλά ένας ολόκληρος σύλλογος διδασκόντων –22 εκπαιδευτικοί σε δημοτικό σχολείο– τότε δεν πρόκειται απλώς για μια διοικητική υπόθεση. Πρόκειται για μια εικόνα του πώς αντιλαμβανόμαστε σήμερα την ευθύνη στο δημόσιο σχολείο.

Το περιστατικό στο 1ο Δημοτικό Σχολείο Πόρτο Ράφτη, με βάση τις καταγγελίες του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Ανατολικής Αττικής «Κώστας Σωτηρίου», άνοιξε μια πολύ πιο μεγάλη συζήτηση από το ίδιο το συμβάν. Όχι μόνο γιατί η πτώση ταβανιού σε σχολική αίθουσα αποτελεί από μόνη της σοβαρό γεγονός που θα μπορούσε να έχει τραγικές συνέπειες, αλλά γιατί το επίκεντρο της αντίδρασης φαίνεται να μετατοπίζεται από το ερώτημα της ασφάλειας των σχολικών υποδομών στο ερώτημα της πειθαρχικής ευθύνης των εκπαιδευτικών.

Με απλά λόγια: πέφτει το ταβάνι και στο κάδρο μπαίνει ο δάσκαλος. Αν αυτό δεν είναι ο ορισμός της αντιστροφής της πραγματικότητας, τότε τι είναι;

Ο Πρόεδρος του τοπικού Συλλόγου Εκπαιδευτικών Κώστας Τουλγαρίδης σημειώνει: "Είναι αδιανόητο η έρευνα για την πτώση των σοβάδων να καταλήγει στον πειθαρχικό έλεγχο όλων των εκπαιδευτικών του σχολείου. Αντί να αναζητούνται οι ευθύνες στους αρμόδιους για τις σχολικές υποδομές και τα κτίρια, αλλά και στην πολιτική της εγκατάλειψης και της υποχρηματοδότησης των δημόσιων σχολικών υποδομών, στοχοποιούνται οι εκπαιδευτικοί, που αποτελούν τον εύκολο και βολικό στόχο για όλα και για τη μετάθεση των ευθυνών. Η προσπάθεια τρομοκράτησης και στοχοποίησης των εκπαιδευτικών δεν θα περάσει, γιατί ολόκληρη η τοπική κοινωνία –γονείς και εκπαιδευτικοί– είναι ενωμένοι και απαιτούν δικαιοσύνη και ασφαλή δημόσια σχολεία. Η κινητοποίηση την Τετάρτη θα δώσει μια πρώτη απάντηση".

Ασφαλώς, κάθε περιστατικό που αφορά την ασφάλεια παιδιών μέσα σε σχολικό χώρο οφείλει να διερευνάται. Κανείς δεν μπορεί να διαφωνήσει με αυτό. Η προστασία των μαθητών είναι αδιαπραγμάτευτη. Όμως εδώ ανακύπτει ένα κρίσιμο ερώτημα: ποια είναι τα πραγματικά όρια της ευθύνης ενός εκπαιδευτικού;

Ο δάσκαλος έχει ευθύνη παιδαγωγική. Έχει ευθύνη επιτήρησης. Έχει υποχρέωση να αντιδρά όταν αντιλαμβάνεται άμεσο κίνδυνο. Δεν είναι όμως μηχανικός κτιρίων. Δεν είναι τεχνική υπηρεσία δήμου. Δεν είναι εργολάβος συντήρησης. Δεν εγκρίνει έργα αποκατάστασης, δεν διαχειρίζεται κονδύλια, δεν πραγματοποιεί στατικούς ελέγχους.

Κι όμως, τα τελευταία χρόνια διαμορφώνεται ένα ανησυχητικό μοτίβο: ό,τι δεν λειτουργεί σωστά στο σχολείο, κάπως καταλήγει να ακουμπά τον εκπαιδευτικό.

-Υπάρχει βία μεταξύ μαθητών; Πού ήταν οι εκπαιδευτικοί;

-Υπάρχει πρόβλημα επικοινωνίας με γονείς; Δεν το χειρίστηκε σωστά το σχολείο.

-Υπάρχουν χαμηλές επιδόσεις; Δεν αποδίδουν οι εκπαιδευτικοί.

-Υπάρχει διοικητική δυσλειτουργία; Δεν τηρήθηκαν οι διαδικασίες.

-Πέφτουν σοβάδες; Να διερευνηθούν οι διδάσκοντες.

Η εικόνα αυτή δεν είναι τυχαία. Αντανακλά μια βαθύτερη μετατόπιση: από την ανάληψη θεσμικής ευθύνης προς την αναζήτηση του πιο άμεσα διαθέσιμου αποδέκτη ευθυνών. Και αυτό έχει τεράστιο κόστος.

Γιατί ο εκπαιδευτικός που εργάζεται υπό το διαρκές βάρος της πιθανής στοχοποίησης δεν λειτουργεί ως ελεύθερος παιδαγωγός. Λειτουργεί ως επαγγελματίας σε καθεστώς φόβου. Με το βλέμμα όχι μόνο στο παιδί, αλλά και στον κίνδυνο να βρεθεί απολογούμενος για κάτι που δεν μπορούσε να ελέγξει.

Η υπόθεση του Πόρτο Ράφτη, όπως παρουσιάζεται από το σωματείο των εκπαιδευτικών, εντείνει ακόμη περισσότερο αυτή την ανησυχία. Γίνεται λόγος για σοβαρή διατάραξη της λειτουργίας του σχολείου, με συνεχείς κλήσεις εκπαιδευτικών, αναστάτωση μαθητών και γονέων, επιβάρυνση της ψυχολογίας της σχολικής κοινότητας και, κυρίως, για απουσία ξεκάθαρης δημόσιας ενημέρωσης σχετικά με τις ευθύνες για την κατάσταση του σχολικού κτιρίου και το χρονοδιάγραμμα αποκατάστασής του.

Αν οι καταγγελίες αυτές ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα, τότε το πρόβλημα γίνεται διπλό: όχι μόνο αναζητούνται ευθύνες προς τη λάθος κατεύθυνση, αλλά παραμένει ασαφές αν αντιμετωπίζεται η ίδια η αιτία του κινδύνου.

Και εδώ βρίσκεται η ουσία.

Το δημόσιο σχολείο στην Ελλάδα στεγάζεται, σε πολλές περιπτώσεις, σε γερασμένα, καταπονημένα, προβληματικά κτίρια. Αυτό δεν είναι μυστικό. Είναι μια χρόνια πληγή που όλοι γνωρίζουν: αίθουσες με υγρασίες, πρόχειρες κατασκευές, προκάτ, ανεπαρκείς υποδομές, κτίρια που συχνά «κρατιούνται» με αποσπασματικές παρεμβάσεις.

Οι ίδιοι οι εκπαιδευτικοί είναι συχνά οι πρώτοι που καταγράφουν προβλήματα και κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου. Το να μετατρέπονται όμως από καταγγέλλοντες ενός προβλήματος σε πιθανούς υπαίτιους του ίδιου προβλήματος, είναι μια διοικητική και ηθική ακροβασία.

Γιατί τότε στέλνεται ένα σαφές μήνυμα: όταν το σύστημα αποτυγχάνει, κάποιος μέσα στην τάξη θα πληρώσει.

Αυτό είναι βαθιά προβληματικό όχι μόνο για τους εκπαιδευτικούς, αλλά για την ίδια τη λειτουργία του σχολείου.

Διότι ένα σχολείο δεν μπορεί να λειτουργήσει με παιδαγωγικό οξυγόνο όταν κυριαρχεί το πειθαρχικό άγχος. Δεν μπορεί να οικοδομηθεί σχέση εμπιστοσύνης όταν ο εκπαιδευτικός αισθάνεται ότι ανά πάσα στιγμή μπορεί να μετατραπεί σε αποδιοπομπαίο τράγο.

Και ας ειπωθεί καθαρά: άλλο η λογοδοσία, άλλο η ενοχοποίηση.

Αν υπήρξε συγκεκριμένη, αποδεδειγμένη αμέλεια, αυτή πρέπει να εξεταστεί. Αν υπήρξαν προειδοποιήσεις που αγνοήθηκαν, επίσης. Αλλά η συλλογική στοχοποίηση ενός ολόκληρου συλλόγου διδασκόντων για ένα κτιριακό συμβάν δημιουργεί εύλογους προβληματισμούς για το πώς αντιλαμβανόμαστε το κράτος δικαίου μέσα στην εκπαίδευση.

Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν πρέπει να υπάρξει διερεύνηση. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν ερευνούμε αυτό που πραγματικά πρέπει.

Γιατί όταν πέφτει ένα ταβάνι μέσα σε σχολείο, το πρώτο ερώτημα μιας σοβαρής Πολιτείας δεν είναι «ποιος εκπαιδευτικός θα απολογηθεί». Είναι: πώς φτάσαμε στο σημείο να πέφτει ταβάνι πάνω από τα κεφάλια παιδιών;

Και μέχρι να δοθεί πειστική απάντηση σε αυτό, κάθε προσπάθεια μεταφοράς ευθυνών προς τα κάτω θα μοιάζει λιγότερο με απονομή δικαιοσύνης και περισσότερο με αναζήτηση βολικού ενόχου.