Στην περίπτωση των νεοδιόριστων εκπαιδευτικών οι οικογένειες συχνά αναγκάζονται να χωριστούν: ο ένας γονέας μετακινείται, ενώ ο άλλος μένει πίσω με τα παιδιά. Όταν αυτά είναι μικρά, υπάρχουν –έστω και περιορισμένες– πρόνοιες. Όταν όμως φτάνουν στην εφηβεία, η στήριξη αυτή ουσιαστικά εξαφανίζεται.

Στη δημόσια συζήτηση για την οικογένεια και την εργασία, υπάρχει μια σιωπηρή παραδοχή: ότι η φροντίδα των παιδιών είναι κρίσιμη μόνο στα πρώτα χρόνια της ζωής τους. Αυτό αποτυπώνεται και στο θεσμικό πλαίσιο, όπου μια σειρά από διευκολύνσεις για τους γονείς –και ιδιαίτερα για τους εργαζόμενους στο Δημόσιο, όπως οι εκπαιδευτικοί– συνδέονται με ένα αυστηρό ηλικιακό όριο, συνήθως έως τα 8 έτη.

Όμως η πραγματικότητα δεν τελειώνει εκεί.

Η είσοδος ενός παιδιού στην εφηβεία, γύρω στα 11–13, δεν σηματοδοτεί ανεξαρτησία. Αντίθετα, αποτελεί μια περίοδο έντονων αλλαγών: σωματικών, ψυχολογικών, κοινωνικών. Είναι η ηλικία όπου διαμορφώνεται η ταυτότητα, όπου εντείνονται οι ανασφάλειες, όπου η ανάγκη για καθοδήγηση και σταθερότητα είναι εξίσου –αν όχι περισσότερο– σημαντική από ό,τι στην πρώιμη παιδική ηλικία.

Κι όμως, σε αυτό ακριβώς το στάδιο, η πολιτεία φαίνεται να αποσύρεται.

Ειδικά στην περίπτωση των νεοδιόριστων εκπαιδευτικών, που καλούνται να υπηρετήσουν για χρόνια μακριά από τον τόπο κατοικίας τους, το πρόβλημα γίνεται εντονότερο. Οι οικογένειες συχνά αναγκάζονται να χωριστούν: ο ένας γονέας μετακινείται, ενώ ο άλλος μένει πίσω με τα παιδιά. Όταν αυτά είναι μικρά, υπάρχουν –έστω και περιορισμένες– πρόνοιες. Όταν όμως φτάνουν στην εφηβεία, η στήριξη αυτή ουσιαστικά εξαφανίζεται.

Το αποτέλεσμα είναι ένα σιωπηλό δίλημμα: επαγγελματική υποχρέωση ή οικογενειακή συνοχή;

Η δυνατότητα άδειας άνευ αποδοχών προβάλλεται συχνά ως λύση. Στην πράξη, όμως, πρόκειται για μια επιλογή που μεταθέτει το βάρος αποκλειστικά στον εργαζόμενο. Χωρίς μισθό, χωρίς ουσιαστική υποστήριξη, χωρίς εγγύηση, καλείται να καλύψει ένα κενό που το ίδιο το σύστημα δημιουργεί.

Το ερώτημα που προκύπτει είναι βαθύτερο: Μπορεί μια σύγχρονη πολιτεία να αγνοεί τις ανάγκες των παιδιών μετά τα 8 τους χρόνια;
Μπορεί να θεωρεί ότι η γονεϊκή παρουσία είναι «λιγότερο απαραίτητη» στην εφηβεία;

Η απάντηση δεν μπορεί παρά να είναι αρνητική.

Η συζήτηση για τη στήριξη της οικογένειας δεν μπορεί να περιορίζεται σε αριθμούς και ηλικιακά όρια. Χρειάζεται να λαμβάνει υπόψη τις πραγματικές συνθήκες ζωής: την εργασιακή κινητικότητα, τις γεωγραφικές αποστάσεις, τις ψυχοκοινωνικές ανάγκες των παιδιών.

Ίσως είναι καιρός να επανεξεταστεί το πλαίσιο. Όχι με στόχο την παροχή προνομίων, αλλά με γνώμονα την ουσία: την ισορροπία ανάμεσα στην εργασία και την οικογένεια, την πρόληψη αντί της αντιμετώπισης προβλημάτων, τη στήριξη των παιδιών πριν αυτά βρεθούν σε αδιέξοδα.

Γιατί αν κάτι αποδεικνύεται καθημερινά, είναι ότι η παρουσία του γονέα δεν παύει να είναι σημαντική όταν το παιδί μεγαλώνει. Απλώς αλλάζει μορφή.

Και αυτή η ανάγκη δεν μπορεί να αγνοείται.

Η επιστολή μητέρας εκπαιδευτικού σε απόσταση: όταν η πολιτεία αγνοεί την εφηβεία

Καλημέρα σας,

Είμαι νεοδιόριστη εκπαιδευτικός και, όπως χιλιάδες συνάδελφοι, υπηρετώ στο νησί όπου διορίστηκα, μακριά από τον τόπο κατοικίας μου. Μαζί μου ήρθε και η οικογένειά μου, προσπαθώντας όλοι μαζί να προσαρμοστούμε σε μια νέα πραγματικότητα, με δυσκολίες αλλά και με την ελπίδα ότι η κοινή μας παρουσία θα κάνει τα πράγματα πιο ανθρώπινα.

Στο δεύτερο έτος της υποχρεωτικής μου παραμονής, όμως, η οικογένειά μου αναγκάζεται να επιστρέψει πίσω. Τα παιδιά μου μεγαλώνουν. Ξεκινούν το Γυμνάσιο. Μπαίνουν σε μια από τις πιο κρίσιμες φάσεις της ζωής τους: την εφηβεία.

Και τότε έρχεται το ερώτημα: Γιατί η πολιτεία θεωρεί ότι ένα παιδί χρειάζεται τη μητέρα του μέχρι τα 8 του χρόνια, αλλά όχι στα 12;

Με βάση το ισχύον πλαίσιο, η μέριμνα και οι διευκολύνσεις για τους γονείς φαίνεται να σταματούν σε ένα αυστηρό ηλικιακό όριο. Λες και η ανάγκη για στήριξη έχει ημερομηνία λήξης. Λες και η εφηβεία είναι μια περίοδος ανεξαρτησίας και όχι μια περίοδος έντονων αλλαγών, αμφισβήτησης, ευαλωτότητας και ανάγκης για καθοδήγηση.

Η πραγματικότητα είναι διαφορετική. Ένα παιδί 12 ετών δεν είναι «έτοιμο» να σταθεί μόνο του. Χρειάζεται τον γονέα δίπλα του – ίσως όχι με τον ίδιο τρόπο όπως στην παιδική ηλικία, αλλά εξίσου ουσιαστικά.

Κι όμως, η πολιτεία δεν το αναγνωρίζει. Αντίθετα, αναγκάζει γονείς –και ιδιαίτερα εκπαιδευτικούς που υπηρετούν σε απομακρυσμένες περιοχές– να επιλέξουν ανάμεσα:

• στο επάγγελμά τους
• και στην οικογένειά τους

Υπάρχει βέβαια η δυνατότητα άδειας άνευ αποδοχών. Όμως πρόκειται για μια λύση που δεν είναι ούτε δεδομένη ούτε εύκολη. Είναι μια άδεια χωρίς μισθό, χωρίς ασφάλεια, χωρίς ουσιαστική στήριξη. Κι όμως, ακόμα και αυτή η επιλογή δεν αντιμετωπίζεται με την ευαισθησία που απαιτούν οι οικογενειακές συνθήκες.

Αναρωτιέμαι: Πώς γίνεται να μιλάμε για «παραμελημένα παιδιά» και ταυτόχρονα να μην διευκολύνουμε τους γονείς να είναι παρόντες στη ζωή τους;
Πώς γίνεται να επενδύουμε στην εκπαίδευση, αλλά να αγνοούμε τις οικογένειες των ίδιων των εκπαιδευτικών;

Δεν ζητάμε προνόμια.
Δεν ζητάμε οικονομικά οφέλη.
Ζητάμε το αυτονόητο: τη δυνατότητα να σταθούμε δίπλα στα παιδιά μας σε μια κρίσιμη ηλικία.

Ίσως ήρθε η ώρα να επανεξεταστούν τα ηλικιακά όρια. Ίσως ήρθε η ώρα η πολιτεία να δει την οικογένεια όχι μέσα από αριθμούς, αλλά μέσα από πραγματικές ανάγκες.

Γιατί η φροντίδα δεν σταματά στα 8. Και η μητρότητα –όπως και η γονεϊκότητα– δεν μπαίνει σε διοικητικά πλαίσια. Είναι ευθύνη. Είναι παρουσία. Είναι σχέση ζωής.