Χρήστος Κάτσικας

Αν κάποιος παρατηρούσε τη διοικητική καθημερινότητα των σχολείων, θα μπορούσε εύκολα να πει ότι η εκπαίδευση έχει μπει σε μια εποχή «πλατφορμοποίησης».

Αν ρωτήσει κανείς έναν εκπαιδευτικό σήμερα τι περιλαμβάνει η καθημερινότητά του, δύσκολα θα ακούσει μόνο για μαθήματα, μαθητές και διδακτικές δραστηριότητες. Πίσω από τη σχολική τάξη υπάρχει πλέον ένα ολόκληρο σύμπαν εξωεκπαιδευτικών υποχρεώσεων που διαρκώς διευρύνεται. Διοικητικές διαδικασίες, καταγραφές, φόρμες, αναφορές, πλατφόρμες, ψηφιακές υποβολές. Η διδασκαλία παραμένει ο πυρήνας της δουλειάς, όμως γύρω της έχει δημιουργηθεί ένα πυκνό πλέγμα υποχρεώσεων που καταναλώνει χρόνο, ενέργεια και συχνά υπομονή.

Την τελευταία δεκαετία, με την επέκταση των ψηφιακών εργαλείων στη δημόσια διοίκηση και την εκπαίδευση, οι εκπαιδευτικοί βρέθηκαν αντιμέτωποι με μια νέα πραγματικότητα. Οι λεγόμενες «ψηφιακές διευκολύνσεις» παρουσιάστηκαν ως μέσα εκσυγχρονισμού του σχολείου. Στην πράξη όμως, για πολλούς εκπαιδευτικούς, μεταφράστηκαν σε μια καθημερινότητα γεμάτη καταχωρίσεις δεδομένων, ενημερώσεις συστημάτων και συνεχή διαχείριση πλατφορμών.

Η λίστα των ψηφιακών εφαρμογών που χρησιμοποιούνται στα σχολεία μεγαλώνει χρόνο με τον χρόνο. Από τις πλατφόρμες διαχείρισης σχολικών δεδομένων μέχρι τις ψηφιακές καταγραφές δράσεων, τα εργαλεία επικοινωνίας με γονείς, τα συστήματα αξιολόγησης και τις ηλεκτρονικές αναφορές.

Κάθε νέα εκπαιδευτική πολιτική συνοδεύεται σχεδόν πάντα από μια νέα ψηφιακή εφαρμογή. Και κάθε εφαρμογή υπόσχεται το ίδιο πράγμα: εκσυγχρονισμό, απλούστευση, εξοικονόμηση χρόνου. Στην πράξη όμως πολλοί εκπαιδευτικοί αισθάνονται ότι ζουν το αντίθετο. Αντί να μειώνεται η γραφειοκρατία, φαίνεται να πολλαπλασιάζεται. Το σχολείο μοιάζει να λειτουργεί όλο και περισσότερο ως ένας χώρος συνεχούς καταγραφής δεδομένων.

Δεν είναι τυχαίο ότι στους διαδρόμους των σχολείων ακούγεται όλο και πιο συχνά μια φράση με χιούμορ αλλά και μια δόση αγανάκτησης: πλατφόρμες για «πάσα νόσο και πάσα… περίπτωση», όπως θα έλεγε κάποιος δανειζόμενος την ειρωνική σοφία των αρχαίων.

Όταν οι εκπαιδευτικοί πνίγονται μέσα σε μια «ψηφιακή καταιγίδα» από πίνακες, πλατφόρμες και προθεσμίες

Για τον εκπαιδευτικό της τάξης αυτό σημαίνει ότι, πέρα από την προετοιμασία του μαθήματος, τη διόρθωση εργασιών και την παιδαγωγική υποστήριξη των μαθητών, πρέπει να αφιερώνει σημαντικό χρόνο στη συμπλήρωση ψηφιακών αρχείων και την ενημέρωση πλατφορμών. Η σχολική μέρα συχνά δεν τελειώνει με το κουδούνι. Σε πολλές περιπτώσεις συνεχίζεται το απόγευμα μπροστά σε μια οθόνη υπολογιστή.

Πολλοί εκπαιδευτικοί περιγράφουν την κατάσταση με μια φράση που επαναλαμβάνεται όλο και συχνότερα στους διαδρόμους των σχολείων: «Το σχολείο έχει γεμίσει πλατφόρμες». Κάθε δράση, κάθε πρόγραμμα, κάθε διοικητική διαδικασία φαίνεται να απαιτεί μια ψηφιακή καταχώριση.

Παράλληλα, οι εξωεκπαιδευτικές ευθύνες δεν περιορίζονται μόνο στις ψηφιακές διαδικασίες. Οι εκπαιδευτικοί καλούνται να αναλάβουν ρόλους που συχνά ξεπερνούν την καθαρά παιδαγωγική τους αποστολή. Διαχείριση κρίσεων, επίλυση συγκρούσεων, επικοινωνία με γονείς σε σύνθετες καταστάσεις, συμμετοχή σε πλήθος σχολικών δράσεων, προγραμμάτων και διοικητικών διαδικασιών.

Το φαινόμενο της «διοικητικής υπερφόρτωσης»

Σε πολλές περιπτώσεις, ο εκπαιδευτικός λειτουργεί ταυτόχρονα ως κοινωνικός λειτουργός, σύμβουλος, διαμεσολαβητής και διαχειριστής διοικητικών ζητημάτων. Το σχολείο καλείται να αντιμετωπίσει κοινωνικά προβλήματα, οικογενειακές δυσκολίες, περιστατικά έντασης ή βίας. Και συχνά ο πρώτος άνθρωπος που καλείται να διαχειριστεί αυτές τις καταστάσεις είναι ο ίδιος ο εκπαιδευτικός της τάξης.

Η ψηφιοποίηση της εκπαίδευσης, αν και σε πολλές περιπτώσεις διευκολύνει διαδικασίες, φαίνεται να συνοδεύεται από μια παράδοξη συνέπεια: την αύξηση της γραφειοκρατίας. Αντί να μειωθούν οι διοικητικές υποχρεώσεις, πολλοί εκπαιδευτικοί αισθάνονται ότι έχουν πολλαπλασιαστεί.

Η ανάγκη για συνεχείς καταγραφές δεδομένων, στατιστικών στοιχείων και αναφορών δημιουργεί ένα περιβάλλον όπου το σχολείο μοιάζει ολοένα και περισσότερο με γραφείο διοικητικής διαχείρισης. Όμως η εκπαίδευση δεν είναι μόνο αριθμοί, πίνακες και φόρμες.

Η ουσία της εκπαιδευτικής διαδικασίας βρίσκεται στην ανθρώπινη σχέση μέσα στην τάξη. Στη στιγμή που ο εκπαιδευτικός θα εμπνεύσει έναν μαθητή, θα απαντήσει σε μια απορία, θα ενθαρρύνει μια προσπάθεια. Αυτές οι στιγμές απαιτούν χρόνο, προσοχή και ψυχική ενέργεια.

Όταν όμως μεγάλο μέρος του χρόνου καταναλώνεται σε εξωεκπαιδευτικές υποχρεώσεις, υπάρχει ο κίνδυνος να περιοριστεί ο χώρος για την ίδια τη διδασκαλία. Πολλοί εκπαιδευτικοί επισημαίνουν ότι το βασικό ερώτημα δεν είναι αν πρέπει να υπάρχουν ψηφιακά εργαλεία. Η τεχνολογία μπορεί να είναι πολύτιμη όταν χρησιμοποιείται σωστά.

Η «αποικία των πλατφορμών» στο ελληνικό σχολείο: Όταν η ψηφιακή υπόσχεση γίνεται καθημερινή καταπίεση

Το ερώτημα είναι αν τα εργαλεία αυτά σχεδιάζονται με γνώμονα τη διευκόλυνση της εκπαιδευτικής πράξης ή αν μεταφέρουν απλώς νέες μορφές γραφειοκρατίας μέσα στο σχολείο.

Το σχολείο του 21ου αιώνα χρειάζεται πράγματι ψηφιακές υποδομές, σύγχρονες εφαρμογές και αποτελεσματικά συστήματα διαχείρισης. Όμως χρειάζεται πάνω απ’ όλα χρόνο για μάθηση, για συζήτηση, για δημιουργία μέσα στην τάξη.

Η μεγάλη πρόκληση είναι να βρεθεί η ισορροπία. Να αξιοποιηθούν οι δυνατότητες της τεχνολογίας χωρίς να χαθεί ο παιδαγωγικός πυρήνας της εκπαίδευσης.

Γιατί, όσο κι αν αλλάζουν οι πλατφόρμες και τα συστήματα, το σχολείο παραμένει τελικά ένας χώρος ανθρώπινων σχέσεων. Και ο εκπαιδευτικός δεν μπορεί να μετατραπεί σε απλό διαχειριστή δεδομένων. Ο ρόλος του είναι πολύ πιο ουσιαστικός: να διδάσκει, να εμπνέει και να συνοδεύει τους μαθητές στο δύσκολο και όμορφο ταξίδι της γνώσης.