Χρήστος Κάτσικας

Κάθε που πλησιάζουν οι Πανελλήνιες εξετάσεις, το ίδιο αφήγημα επιστρέφει σαν να είναι αυτονόητο: «όποιος προσπαθήσει, θα τα καταφέρει». Κι όμως, κάτω από αυτή τη φράση κρύβεται μια αλήθεια που την ξέρουν πολύ καλά οι εκπαιδευτικοί, οι μαθητές και οι οικογένειες: δεν ξεκινάνε όλοι από την ίδια αφετηρία. Και η πρόσβαση στην τριτοβάθμια εκπαίδευση —παρότι παρουσιάζεται ως η πιο “αδιάβλητη” διαδικασία— συχνά λειτουργεί σαν μεγεθυντικός φακός των κοινωνικών ανισοτήτων.

Δεν είναι ότι το σύστημα “κλέβει” ή “πειράζει” τα γραπτά. Είναι κάτι βαθύτερο: η ανισότητα έχει ήδη συμβεί πριν ο μαθητής γράψει την πρώτη λέξη στο τετράδιο. Έχει συμβεί στο σπίτι, στο σχολείο, στη γειτονιά, στο πορτοφόλι.

Η κοινωνική καταγωγή γράφει στατιστική

Υπάρχει ένα στοιχείο που δύσκολα το αγνοείς: σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, η έρευνα EUROSTUDENT καταγράφει ότι οι φοιτητές που προέρχονται από οικογένειες όπου ο πατέρας δεν έχει σπουδάσει στην τριτοβάθμια είναι κατά μέσο όρο 16% λιγότεροι από το “αναμενόμενο” — δηλαδή υποεκπροσωπούνται στα ΑΕΙ σε σχέση με το πώς κατανέμεται μορφωτικά ο γενικός πληθυσμός. Με άλλα λόγια: το πανεπιστήμιο δεν αντανακλά την κοινωνία όπως είναι∙ αντανακλά την κοινωνία όπως θα ήθελαν οι ανισότητες να παραμείνει.

Το 16% δεν είναι απλώς ένας αριθμός. Είναι ένα κρυφό σύνορο: ανάμεσα στο παιδί που “το έχει” αλλά δεν έχει στήριξη, και στο παιδί που έχει στήριξη ακόμη κι όταν δεν “το έχει” πάντα.

Οι Πανελλήνιες δεν είναι μόνο διαγωνισμός — είναι και αγορά

Ας μιλήσουμε καθαρά. Στην Ελλάδα η προετοιμασία για το ΑΕΙ είναι σε μεγάλο βαθμό μια παράλληλη ιδιωτική βιομηχανία: φροντιστήρια, ιδιαίτερα, επαναλήψεις, διαγωνίσματα, πλατφόρμες. Σε αυτό τον αγώνα, η οικογένεια με οικονομική άνεση “αγοράζει” χρόνο, βοήθεια, προσομοιώσεις, ψυχραιμία.

Κι ο άλλος μαθητής; Εκείνος που διαβάζει σε σπίτι με φασαρία, που μοιράζεται δωμάτιο, που δεν έχει δάσκαλο-στήριγμα;

Η EUROSTUDENT δείχνει κάτι που λέει πολλά χωρίς να κάνει θόρυβο: μόλις 71% των φοιτητών δηλώνει ότι έχει ήσυχο χώρο για να διαβάσει. Το πιο ταξικό “εκπαιδευτικό βοήθημα” δεν είναι το tablet — είναι η ησυχία.

Και μετά την εισαγωγή, υπάρχει κι άλλη ανισότητα: η επιβίωση

Ακόμη κι όταν το παιδί “περάσει”, δεν τελείωσε. Για πολλούς μόλις αρχίζει η δεύτερη πίστα: να αντέξει τη φοίτηση. Ενοίκια που καλπάζουν, κόστος ζωής στις μεγάλες πόλεις, συγκοινωνίες, σίτιση. Για κάποιους το πανεπιστήμιο δεν είναι μόνο διάβασμα — είναι και χρόνια εξάντλησης.

Κι όταν χρειάζεται να δουλεύεις παράλληλα, δεν χάνεις μόνο χρόνο. Χάνεις και αυτοπεποίθηση. Χάνεις το “δικαίωμα” να είσαι πλήρως φοιτητής.

Η ανισότητα δεν είναι μοίρα

Η πιο αισιόδοξη αλήθεια είναι αυτή: η ανισότητα δεν είναι φυσικό φαινόμενο. Είναι πολιτική επιλογή. Άρα μπορεί να αλλάξει.

Η πρόσβαση στο πανεπιστήμιο δεν πρέπει να θυμίζει «κόσκινο». Πρέπει να μοιάζει με γέφυρα. Και η κοινωνία που χτίζει γέφυρες, είναι η κοινωνία που δεν αφήνει κανένα παιδί να πιστέψει ότι γεννήθηκε “λίγο”.