Η 4η Αυγούστου και η εκπαίδευση: Από το «ξήλωμα» της μεταρρύθμισης του 1929 μέχρι την ΕΟΝ και τον πλήρη κρατικό έλεγχο των σχολικών βιβλίων 

Κώστας Θεριανός

Η δικτατορία της 4ης Αυγούστου δεν περιορίστηκε στην κατάργηση των πολιτικών ελευθεριών. Επιχείρησε να αναδιαμορφώσει και το ελληνικό σχολείο, μετατρέποντάς το σε βασικό εργαλείο ιδεολογικής διαμόρφωσης της νέας γενιάς

Η εκπαίδευση αποτέλεσε έναν από τους σημαντικότερους ιδεολογικούς μηχανισμούς του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου. Από τις πρώτες κιόλας εβδομάδες μετά την επιβολή της δικτατορίας, η κυβέρνηση επιχείρησε να ελέγξει τόσο το περιεχόμενο της διδασκαλίας όσο και τους ίδιους τους εκπαιδευτικούς, θεωρώντας ότι μέσα από το σχολείο θα μπορούσε να διαμορφώσει τη «Νέα Ελλάδα».

Η πολιτική αυτή αναπτύχθηκε σε δύο φάσεις. Η πρώτη (1936-1938) συνδέεται με τον υπουργό Παιδείας Κωνσταντίνο Γεωργακόπουλο, ενώ η δεύτερη αρχίζει όταν ο ίδιος ο Ιωάννης Μεταξάς αναλαμβάνει το υπουργείο Παιδείας τον Νοέμβριο του 1938.

Η μεταρρύθμιση του 1929 στο στόχαστρο

Η νέα ηγεσία του υπουργείου Παιδείας θεώρησε ότι οι προηγούμενες εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις είχαν επιτρέψει τη διάδοση «αντεθνικών» ιδεών.

Στην εγκύκλιο που απέστειλε στα σχολεία τον Οκτώβριο του 1936, ο υπουργός Κωνσταντίνος Γεωργακόπουλος υποστήριζε ότι ορισμένοι εκπαιδευτικοί είχαν επιχειρήσει να «υπονομεύσουν την θρησκείαν, την πατρίδα και την οικογένειαν» και ότι η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση χρησιμοποιήθηκε ως μέσο «της προπαρασκευής της κομμουνιστικής επιβολής».

Οι απόψεις αυτές προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις. Ο Αλέξανδρος Δελμούζος υπερασπίστηκε δημόσια το έργο των μεταρρυθμιστών, υποστηρίζοντας ότι ήταν «βαθύτατα και ουσιαστικώτατα εθνικόν».

Η ΕΟΝ και το σχολείο

Η ίδρυση της Εθνικής Οργάνωσης Νεολαίας (ΕΟΝ) αποτέλεσε το σημαντικότερο εγχείρημα του καθεστώτος στον χώρο της νεολαίας.

Ο ίδιος ο Μεταξάς χαρακτήριζε την ΕΟΝ «θεσμό κρατικό, έργον μου, επί του οποίου στηρίζω μέγιστας ελπίδας». Η οργάνωση συνδέθηκε άμεσα με το σχολείο: οι μαθητές συμμετείχαν στις δραστηριότητές της, οι εκπαιδευτικοί υποχρεώνονταν να τη στηρίζουν και η στάση τους απέναντί της αποτελούσε ακόμη και κριτήριο υπηρεσιακής αξιολόγησης.

Παράλληλα, ενισχύθηκαν η πειθαρχία, η στρατιωτική αγωγή και η προσωπολατρία του αρχηγού.

Έλεγχος της γνώσης

Το 1937 ιδρύθηκε ο Οργανισμός Εκδόσεως Σχολικών Βιβλίων (ΟΕΣΒ), μέσω του οποίου το κράτος απέκτησε τον πλήρη έλεγχο της παραγωγής των σχολικών βιβλίων.

Εισήχθη το μάθημα της «Εθνικής και Ηθικής Αγωγής», αυξήθηκαν οι εποπτικοί μηχανισμοί και ο υποχρεωτικός εκκλησιασμός, ενώ στα νέα αναγνωστικά κυριάρχησε η ιδέα της αδιάσπαστης συνέχειας του ελληνικού έθνους από την αρχαιότητα μέχρι τη σύγχρονη Ελλάδα.

Η αντίφαση της δημοτικής

Παρά τον αυταρχικό χαρακτήρα του καθεστώτος, ο Μεταξάς υποστήριξε την εισαγωγή της δημοτικής γλώσσας στην εκπαίδευση.

Το 1939 συγκρότησε επιτροπή με πρόεδρο τον Μανόλη Τριανταφυλλίδη για τη σύνταξη της Νεοελληνικής Γραμματικής, η οποία εκδόθηκε το 1941.

Σε συνέντευξή του δήλωνε χαρακτηριστικά ότι «ο δημοτικισμός είναι κίνημα καθαρώς εθνικόν», απορρίπτοντας την έως τότε ταύτισή του με τον κομμουνισμό.

Η επιλογή αυτή εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο ιστορικής συζήτησης, καθώς συνέπεσε με τη συνεργασία ή την ανοχή σημαντικών εκπροσώπων του δημοτικισμού απέναντι στο καθεστώς.

Πέντε μεγάλες αλλαγές που έφερε η δικτατορία του Μεταξά στο σχολείο

• Ίδρυση του Οργανισμού Εκδόσεως Σχολικών Βιβλίων (ΟΕΣΒ).

• Δημιουργία και στενή σύνδεση της ΕΟΝ με τη σχολική ζωή.

• Εισαγωγή του μαθήματος «Εθνική και Ηθική Αγωγή».

• Αυστηρότερος έλεγχος των εκπαιδευτικών και του περιεχομένου της διδασκαλίας.

• Αναδιοργάνωση της δομής της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης.

Οι μεγάλες αντιφάσεις της μεταξικής εκπαιδευτικής πολιτικής

Αυταρχισμός – Δημοτική γλώσσα

Το καθεστώς περιόρισε τις πολιτικές ελευθερίες, αλλά ταυτόχρονα προχώρησε στην καθιέρωση της δημοτικής μέσα από τη Γραμματική του Τριανταφυλλίδη.

Λογοκρισία – Συμμετοχή δημοτικιστών

Την ίδια στιγμή που εξόριζε εκπαιδευτικούς και διέλυε την ΟΛΜΕ, συνεργάστηκε με προσωπικότητες του δημοτικισμού για τη συγγραφή σχολικών βιβλίων.

Εθνική αγωγή – Εκπαιδευτική πραγματικότητα

Ενώ το καθεστώς επένδυε ιδεολογικά στην «εθνική διαπαιδαγώγηση», οι επίσημες στατιστικές της εποχής κατέγραφαν δεκάδες χιλιάδες παιδιά εκτός σχολείου, υψηλή μαθητική διαρροή και χιλιάδες χωριά χωρίς δημοτικό σχολείο.

Χρονολόγιο

1936 – Επιβολή της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου.

1936 – Υπουργός Παιδείας ο Κωνσταντίνος Γεωργακόπουλος.

1937 – Ίδρυση του ΟΕΣΒ.

1938 – Ο Ιωάννης Μεταξάς αναλαμβάνει το Υπουργείο Παιδείας.

1939 – Νέα σχολικά αναγνωστικά και επιτροπή Τριανταφυλλίδη.

1941 – Έκδοση της Νεοελληνικής Γραμματικής.