γράφει ο Νικολαΐδης Γιώργος*

«Είναι και κάτι αυστηροί, που απορείς κι εξίστασαι π ό θ ε ν αντλούν την τόση αυστηρότητα.
Εξ ιδίων! Δεν ασκούν την ελάχιστη κατά του εαυτού τους!..»
Ηρακλής Αποστολίδης

Πριν λίγο καιρό τον κόσμο της εκπαίδευσης αλλά όχι μόνο συντάραξε ο θάνατος της 57χρονης καθηγήτριας Αγγλικών από αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο, Όπως ήταν φυσικό όπως κάθε θάνατος ανθρώπου σε αυτή την ηλικία δημιούργησε κύμα συγκινησιακών αντιδράσεων και έλαβε αρκετή προβολή από τα μέσα ενημέρωσης. Ως τέτοιος, λοιπόν, έδωσε την αφορμή για μπαράζ σχολίων και τοποθετήσεων με έναν τρόπο που αν μη τι άλλο προβληματίζει (αναπαραγωγή σχολίων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης από γνωστές περσόνες της ενημέρωσης του φιλοκυβερνητικού χώρου, των διασημοτήτων της διασκέδασης κ.ο.κ.). Το πλέον προβληματικό όμως ήταν πως το τραγικό αυτό γεγονός πυροδότησε μια σειρά από θυμικά σχόλια όλων εναντίον όλων: ενάντια στα παιδιά, ενάντια στους γονείς τους, ενάντια στους εκπαιδευτικούς, ενάντια στους προϊσταμένους της, ενάντια στο Υπουργείο Παιδείας και την εκπαιδευτική πολιτική. Και κάποια τουλάχιστον από τα σχόλια αυτά έβριθαν από κοινωνικό κανιβαλισμό και λόγο μισαλλοδοξίας, όλοι οι παραπάνω αναπαραστάθηκαν με πολύ απαξιωτικούς χαρακτηρισμούς, καταλήγοντας άλλοτε ότι το σχολείο χρειάζεται περισσότερη πειθαρχία, άλλοτε ότι χρειάζεται περισσότερη δημοκρατία, άλλοτε πως οι εκπαιδευτικοί χρειάζονται περισσότερη θωράκιση και εξουσίες, άλλοτε πως χρειάζονται περισσότερη επιτήρηση και έλεγχο κ.ο.κ.

Τι δικαιώνει ένας θάνατος;

Φυσικά την ώρα ετούτη το μόνο σίγουρο είναι ότι η άτυχη καθηγήτρια πέθανε από αγγειακό εγκεφαλικό. Όλες οι υπόλοιπες συνεπαγωγές («τη σκότωσαν» τα παιδιά, οι γονείς, οι συνάδελφοι, η προϊσταμένη, το υπουργείο κλπ) είναι υποθέσεις που δύσκολα μπορούν να διαψευσθούν ή να επιβεβαιωθούν ενώπιον οποιουδήποτε συστήματος απονομής δικαίου -πέραν φυσικά από το γενικευμένο διαδικτυακό «δικαστήριο» των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και των μέσων μαζικής επικοινωνίας (όπου όλα γίνονται). Κι ακόμα, η συσχέτιση του βιούμενου εργασιακού στρες με την επέλευση βιολογικών επιπτώσεων στη σωματική και ψυχική υγεία δεν σημαίνει αυτομάτως ότι μπορούμε να αποφανθούμε για το δίκαιο και το άδικο μιας αντιπαράθεσης στους χώρους εργασίας (το ότι κάποιος στρεσσάρεται αφ’ εαυτού του δεν σημαίνει υποχρεωτικά πως έχει δίκαιο). «Ο αποθανών δεδικαίωται» -όμως δεν δικαιώνονται υποχρεωτικά και όλες του οι απόψεις ή οι ερμηνείες του για τον κόσμο. Έτσι, τι εντέλει συνέβη, ποιος έφταιξε και πόσο έφταιξε θα πρέπει μάλλον να τα αποφασίσει ο καθένας και η καθεμιά με βάση άλλα γενικότερα κριτήρια, και εν τέλει τις ευρύτερες πεποιθήσεις του/της.

Αν μάλιστα κανείς μπει στον κόπο να δει τις απόψεις τις οποίες είχαν εκφράσει παλαιότερα οι συντάκτες των διάφορων τόσο θυμικών τοποθετήσεων θα διαπιστώσει πως στην πλειονότητά τους όσοι εξ αφορμής του τραγικού αυτού θανάτου προτείνουν περισσότερη πειθαρχία και καταστολή το ίδιο πρέσβευαν και πριν από το τραγικό αυτό συμβάν. Ενώ παράλληλα όσοι προτείνουν περισσότερη δημοκρατία και ελευθερία το πρέσβευαν ωσαύτως και πριν: κατά κάποιον τρόπο δηλαδή, με αφορμή ένα τραγικό γεγονός, βρήκαν όλοι ευκαιρία να στηρίξουν την ήδη διαμορφωμένη άποψή τους για το «τις πταίει» και το «τι μέλλει γενέσθαι» στα σχολεία στο θάνατο της 57χρονης. Η διαπίστωση αυτή βεβαίως υποδηλώνει ότι όλες οι εκφρασμένες με αυτό τον τρόπο απόψεις τελικά καμιά σχέση δεν έχουν με το θάνατο, ούτε αποδεικνύονται ορθές ούτε εσφαλμένες εξ αυτού, απλώς μόνο τον χρησιμοποιούν για να πείσουν το κοινό για την ορθότητά τους μέσω της συγκινησιακής φόρτισης που η επίκληση ενός θανάτου επιφέρει.

Ο δεύτερος θάνατος της Σ. Χ.

Και τούτο αποτελεί έναν δεύτερο θάνατο της άτυχης καθηγήτριας που γίνεται μεταθανάτια βορά στις σοβούσες αντιπαραθέσεις για τα μεγάλα προβλήματα της εκπαίδευσης στη χώρα μας. Ένα θάνατο που έρχεται σε μια περίοδο στην οποία πλείστα όσα επικοινωνιακά κέντρα προβάλλουν μια ψευδεπίγραφη «βινιέτα» ενός παιδιού που αποτελεί απειλή για το κοινωνικό σύνολο και που χρειάζεται καταστολή… Ένα πολύ «βολικό» θάνατο για όσους/ες έχουν επενδύσει τουλάχιστον μια τριετία στο να βομβαρδίζουν τον καταναλωτή ενημερωτικών προϊόντων με τρομοκρατικές αφηγήσεις για επικίνδυνους ανηλίκους, δείχνοντας στα λίγα λεπτά τηλεοπτικής κάλυψης οποιουδήποτε περιστατικού βίας με δράστη ανήλικο ξανά και ξανά αίματα σε τοίχους και πατώματα για να εμπεδώνει ο τηλεθεατής πως «χύνεται αίμα», που διαστρεβλώνουν συστηματικά οποιαδήποτε ανθρώπινη τραγωδία με συμμετοχή ανηλίκων έτσι ώστε να πυροδοτούν τον ηθικό πανικό. Έναν θάνατο που έρχεται σε μια χρονική στιγμή κατά την οποία τα πλέον περιθωριοποιημένα τμήματα της μαθητικής νεολαίας δέχονται ολομέτωπη επίθεση «για το καλό τους» με την κυβέρνηση εξαγγέλλει την δημιουργία τεχνικών Γυμνασίων-γκέτο που θα «μαντρώνονται» οι παραβατικοί ανήλικοι στο πλαίσιο μιας «Εθνικής Στρατηγικής για την παραβατικότητα και την βία κατά ανηλίκων» που πρακτικά εμπεριέχει κατά βάση κατασταλτικά μέτρα για το παιδί-δράστη και ελάχιστα ή καθόλου μέτρα προστασίας, συνδρομής και υποστήριξης των θυματοποιημένων παιδιών και των οικογενειών τους. Ένα θάνατο που «γίνεται θέμα» στα ψηφιακά και κλασσικά μέσα ενημέρωσης τη στιγμή που έχει ήδη επεκταθεί το φάσμα των αδικημάτων για τα οποία ανήλικοι οδηγούνται στο να εκτίσουν ποινή φυλάκισης (περιλαμβάνοντας ακόμα και για αδικήματα όπως το παράνομο «κατέβασμα» ταινιών!) και που ο πληθυσμός της βασικής φυλακής ανηλίκων στην χώρα μας έχει πενταπλασιαστεί σε λίγα μόνο χρόνια….

Και ακόμα: αυτό το ξέσπασμα λόγων μισαλλοδοξίας και αλληλοκατηγόριας με αφορμή τον θάνατο της άτυχης Σ.Χ. εμφανίζεται σε μια περίοδο που αντί της προώθησης του ειλικρινούς και εποικοδομητικού διαλόγου για την παιδεία και τα χρόνια προβλήματά της επικρατεί αντ’ αυτού η υποδαύλιση των παθών και της έριδας ανάμεσα στις συνιστώσες της εκπαιδευτικής ζωής. Που εντελώς ατεκμηρίωτα μέτρα όπως εκείνο της πλατφόρμας των αλληλοκαταγγελιών για bullying χρησιμοποιούνται για να αποπροσανατολίσουν από τα υπαρκτά ελλείμματα και τις υστερήσεις των εκπαιδευτικών πολιτικών. Σε μια εποχή στην οποία καθημερινά καλούνται οι εισαγγελικές και αστυνομικές αρχές να παρέμβουν στη σχολική ζωή, λες και η καταστολή και η αστυνόμευση να μπορεί να απαντήσει τις μεγάλες προκλήσεις της εκπαιδευτικής πολιτικής. Λες και η καταστολή να μπορεί να εμπνεύσει τα παιδιά και να τους επικοινωνήσει την μαγεία των μαθηματικών, τον πλούτο νοημάτων της γλώσσας και της λογοτεχνίας, την δύναμη που δίνουν στον άνθρωπο η φυσική και η χημεία και την ενόραση για την ζωή και την ύπαρξη που του δίνουν τα καλλιτεχνικά μαθήματα. Αλλά βεβαίως, σε μια εποχή λαϊκισμού της αυστηρότητας και της επίδειξης πυγμής «όταν το μόνο εργαλείο που διαθέτει κανείς είναι ένα σφυρί, όλα τα προβλήματα τείνει να τα αντιμετωπίσει σαν καρφιά».

Δυο προϋποθέσεις ενός ουσιαστικού διαλόγου για την παιδεία

Η εκπαίδευση στη χώρα μας έχει πολλά, σοβαρά και χρόνια προβλήματα. Αν ωστόσο θέλουμε να είμαστε στοιχειωδώς αξιόπιστοι, σοβαρή συζήτηση για τόσο μεγάλα θέματα δεν μπορεί να γίνει με όρους θυμικής φόρτισης, «με φοβέρες και αίματα» και την επίκληση των νεκρών για να επικυρωθούν ήδη προαποφασισμένες απόψεις. Και παρότι οι ψύχραιμες τοποθετήσεις που αποφεύγουν τις θυμικές κορόνες δεν είναι τόσο δημοφιλείς στην ψηφιακή σφαίρα των δημοσιολογούντων, αν υπάρχει μια προϋπόθεση για να έχει νόημα η όποια -και αντιπαραθετική- συζήτηση για τέτοια θέματα είναι ακριβώς η ψυχραιμία και ο τεκμηριωμένος λόγος.

Η άλλη προϋπόθεση είναι όποιος/α θέλει να συνεισφέρει κάτι σε αυτόν τον διά-λογο για το τι μπορεί να βοηθήσει την εκπαίδευση στη χώρα μας να βελτιωθεί οφείλει να ξεκινά από την αφετηρία της στήριξης των μαθητών, των γονέων τους και των εκπαιδευτικών. Γιατί αυτοί είναι η εκπαίδευση. Και αν είναι να στηριχθούν για να επιτελέσουν καλύτερα το ρόλο τους, αυτό πρέπει να γίνει με αγάπη και φροντίδα για όλους όσοι συναπαρτίζουν την εκπαιδευτική κοινότητα. Όποιος/α βρήκε αφορμή να τους επιτεθεί, να τους δαιμονοποιήσει, να τους διαβάλει, να υποστηρίξει πως θέλει να εξαφανιστούν ως τέτοιοι που είναι και να αντικατασταθούν από κάποιους άλλους, για οποιαδήποτε από τις συνιστώσες της εκπαιδευτικής κοινότητας κι αν το έκανε, ή για να τους βάλει να αντιπαρατεθούν μεταξύ τους αντί να εργαστούν μαζί, θα ήταν καλύτερα για όλους να σιωπήσει: θα προσέφερε έτσι καλύτερες υπηρεσίες στην πολύπαθη εκπαίδευση στη χώρα μας.

«Λαϊκισμός της πυγμής» και «ανάξιες ζωές»

Τελευταίο, αλλά όχι έσχατο: προφανώς είναι άλλο ζήτημα ο θάνατος της άτυχης 57χρονης και τα ζητήματα που ενδεχομένως αναδείχτηκαν από αυτόν από την επικοινωνιακή του διαχείριση από συγκεκριμένα κέντρα του πολιτικο-επικοινωνιακού κατεστημένου. Είναι, δε, πλέον, πασιφανές, ότι τα κέντρα αυτά πλειοδοτούν σε ένα «λαϊκισμό της πυγμής» που σε τελική ανάλυση κατατείνει στο ότι όλα τα κοινωνικά προβλήματα λύνονται με αυστηροποίηση και καταστολή (πράγμα, ανάμεσα στα άλλα και απολύτως εσφαλμένο πραγματολογικά…). Η καλλιέργεια του φόβου στην κοινωνία απέναντι στα ίδια της παιδιά, όμως, δεν έχει μόνο το χαρακτήρα της αναπαραγωγής αυτής της μόνιμης πλέον επωδού της αστυνομικής αντιμετώπισης των πάντων. Έχει και άλλες πολύ πιο επικίνδυνες προεκτάσεις.

Γιατί έρχεται την ίδια στιγμή που στην Ελλάδα και σε όλη την Ευρώπη το πολιτικό προσωπικό δηλώνει ευθαρσώς πως οι ευρωπαϊκές κοινωνίες πρέπει να (ξανα)συνηθίσουν τις πολεμικές απώλειες και πως η ζωή κάποιων νέων πρέπει να θυσιάζεται στο βωμό των γεωπολιτικών σχεδίων των κυβερνώντων. Και επειδή όλη αυτή η επιχείρηση αυστηροποίησης και καταστολής προφανώς δεν θα αφορά τα παιδιά των ίδιων των διαχειριστών του κράτους, αλλά πρώτα και κύρια τα πιο ευάλωτα, τα πιο περιθωριοποιημένα κομμάτια της νεολαίας, δεν είναι δύσκολο να διακρίνει κανείς τον ευρύτερο κίνδυνο αυτής της κανιβαλλιστικής εξαλλοσύνης που δαιμονοποιεί τα παιδιά: τα πλέον ανήσυχα, αλλά μάλλον πρωτίστως τα πλέον περιθωριοποιημένα από τα παιδιά μας, θα πρέπει να απομονωθούν, να περιθωριοποιηθούν έτι περαιτέρω έτσι ώστε να είναι εκείνα που θα γυρίζουν πίσω ως πτώματα τυλιγμένα στην σημαία χωρίς να ενοχλείται το κυρίως σώμα του κοινωνικού κορμού….

Αλίμονο όμως αν μια κοινωνία αρχίσει να φοβάται τα ίδια της τα παιδιά, αν αρχίσει να τα θεωρεί απειλή και κίνδυνο. Αλίμονο αν αρχίσει να θεωρεί τη ζωή κάποιων από τα παιδιά της ως «ανάξια». Κι αλίμονο αν μια κοινωνία αποδεχθεί να θυσιάζει κάποια από αυτά -ακόμα κι αν είναι τα πλέον «ανήσυχα»- μόνο και μόνο για να εξυπηρετηθούν τα συμφέροντα των ολίγων και ισχυρών….

*Ψυχίατρος
Διευθυντής Διεύθυνσης Ψυχικής Υγείας και Κοινωνικής Πρόνοιας
Ινστιτούτου Υγείας του Παιδιού

πηγή: αντιτετράδια της εκπαίδευσης, τ. 142