Χρήστος Κάτσικας

Με μια τσάντα στο χέρι, ώρες στον δρόμο και μια εβδομάδα κομμένη σε διαφορετικές σχολικές μονάδες – Τι σημαίνει η πολυδιάσπαση για τους ίδιους τους εκπαιδευτικούς, για τα σχολεία και κυρίως για τους μαθητές

Υπάρχουν εκπαιδευτικοί που το πρωί ξεκινούν το μάθημά τους σε ένα σχολείο, λίγες ώρες αργότερα βρίσκονται σε ένα δεύτερο, την επόμενη ημέρα σε ένα τρίτο και μέχρι το τέλος της εβδομάδας μπορεί να έχουν περάσει από τέσσερις ή ακόμη και πέντε διαφορετικές σχολικές μονάδες.

Στα χαρτιά, όλα μπορούν να φαίνονται τακτοποιημένα. Το υποχρεωτικό ωράριο έχει συμπληρωθεί, οι ώρες έχουν μοιραστεί, τα κενά εμφανίζονται καλυμμένα και το πρόγραμμα θεωρείται ότι «βγήκε».

Στην πραγματικότητα, όμως, έχει δημιουργηθεί ένας εκπαιδευτικός που βρίσκεται παντού και ταυτόχρονα δυσκολεύεται να ανήκει πραγματικά οπουδήποτε.

Η πρακτική της συμπλήρωσης ωραρίου σε πολλές σχολικές μονάδες δεν αποτελεί πλέον μια παράξενη εξαίρεση. Για αρκετές ειδικότητες αποτελεί μια γνώριμη πραγματικότητα, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν λίγες ώρες ενός μαθήματος ανά σχολείο, όταν εμφανίζονται πλεονάσματα, όταν συγχωνεύονται τμήματα ή όταν οι αλλαγές στις αναθέσεις μαθημάτων αφαιρούν από έναν εκπαιδευτικό ώρες που μέχρι τότε συμπλήρωναν το πρόγραμμά του.Κάπως έτσι, ένας καθηγητής μπορεί να έχει λίγες ώρες στο πρώτο σχολείο, κάποιες ακόμη στο δεύτερο, άλλες στο τρίτο και να φτάνει ακόμη και σε τέταρτη ή πέμπτη σχολική μονάδα για να συμπληρώσει το υποχρεωτικό του ωράριο.

Η διοικητική εξίσωση λύθηκε. Η παιδαγωγική, όμως;

Από δύο έως πέντε σχολεία: Πώς αλλάζει η καθημερινότητα

Η διαφορά ανάμεσα στην υπηρεσία σε ένα και σε περισσότερα σχολεία δεν είναι μόνο αριθμητική. Κάθε επιπλέον σχολική μονάδα σημαίνει ένα νέο πρόγραμμα, έναν ακόμη Σύλλογο Διδασκόντων, περισσότερους μαθητές, διαφορετική διεύθυνση, διαφορετικές υποχρεώσεις και μία ακόμη μετακίνηση που πρέπει να χωρέσει μέσα στην ίδια εργάσιμη ημέρα.

Ο πίνακας αποτυπώνει κάτι που οι αριθμοί των διδακτικών ωρών αποκρύπτουν: οι 20 ώρες σε ένα σχολείο δεν είναι το ίδιο πράγμα με 20 ώρες μοιρασμένες σε τέσσερα ή πέντε σχολεία.

Ο συνολικός αριθμός των ωρών μπορεί να είναι ακριβώς ο ίδιος. Η πραγματική εργασιακή και παιδαγωγική συνθήκη είναι εντελώς διαφορετική.

Ο καθηγητής που δεν ανήκει πουθενά

Αυτή είναι ίσως η πιο αθέατη και ταυτόχρονα η πιο σοβαρή πλευρά του προβλήματος.

Ο εκπαιδευτικός που συμπληρώνει ωράριο σε δύο, τρεις ή περισσότερες σχολικές μονάδες δεν χάνει μόνο χρόνο στις μετακινήσεις. Δεν είναι απλώς ένας εργαζόμενος που κάνει περισσότερα χιλιόμετρα ή πληρώνει περισσότερα χρήματα για καύσιμα.

Χάνει σταδιακά τη δυνατότητα να έχει ουσιαστική παρουσία σε μια συγκεκριμένη σχολική κοινότητα.

Και το σχολείο χωρίς ουσιαστική παρουσία δυσκολεύεται να δημιουργήσει πραγματικές παιδαγωγικές σχέσεις.

Ο καθηγητής που μπαίνει σε ένα σχολείο για δύο ή τρεις ώρες και αμέσως μετά πρέπει να φύγει για να προλάβει το επόμενο κουδούνι δεν προλαβαίνει να ζήσει τη σχολική καθημερινότητα. Δεν προλαβαίνει να συζητήσει με τους συναδέλφους του για έναν μαθητή που εμφανίζει ξαφνική αλλαγή συμπεριφοράς, να συμμετάσχει σε μια αυθόρμητη παιδαγωγική συζήτηση στο διάλειμμα ή να ενημερωθεί εγκαίρως για όσα συμβαίνουν σε ένα τμήμα.

Δεν είναι εύκολο να συμμετέχει σε συνεδριάσεις, δράσεις, εκδρομές, παιδαγωγικές συναντήσεις ή συζητήσεις με γονείς όταν το πρόγραμμά του υπαγορεύει ότι πρέπει να βρίσκεται σε άλλη σχολική μονάδα.

Δεν είναι εύκολο να γνωρίσει σε βάθος τους μαθητές όταν τους βλέπει αποσπασματικά μέσα στην εβδομάδα.

Και δεν είναι καθόλου εύκολο να αισθανθεί ότι ανήκει σε έναν Σύλλογο Διδασκόντων όταν στην πράξη βρίσκεται διαρκώς με μια τσάντα στο χέρι και με το βλέμμα στο ρολόι για να προλάβει το επόμενο δρομολόγιο.

Το σχολείο, όμως, χρειάζεται ακριβώς το αντίθετο. Χρειάζεται σταθερές σχέσεις. Χρειάζεται εκπαιδευτικούς που δεν εμφανίζονται απλώς για να διδάξουν τρεις ώρες και στη συνέχεια εξαφανίζονται προς την επόμενη μονάδα. Χρειάζεται ανθρώπους που θα είναι εκεί και πριν και μετά το μάθημα.

Γιατί πολλές φορές η πραγματική παιδαγωγική δουλειά γίνεται ακριβώς τότε.

Από το «συμπληρώνει ωράριο» στο «συμπληρώνει χιλιόμετρα»

Η φράση «συμπλήρωση ωραρίου» ακούγεται απολύτως ουδέτερη στη διοικητική γλώσσα.

Στην πραγματικότητα μπορεί να σημαίνει ότι ο εκπαιδευτικός ολοκληρώνει το μάθημά του, παίρνει την τσάντα του, κατεβαίνει στο αυτοκίνητο και ξεκινά για την επόμενη σχολική μονάδα.

Το διάλειμμα μετατρέπεται σε μετακίνηση. Το αυτοκίνητο σε κινητό γραφείο. Μέσα σε αυτό υπάρχουν βιβλία, τετράδια, διαγωνίσματα προς διόρθωση, σημειώσεις, υπολογιστής και εκπαιδευτικό υλικό διαφορετικών σχολείων και διαφορετικών τάξεων.

Και την ίδια στιγμή ο εκπαιδευτικός πρέπει να υπολογίζει την κίνηση στους δρόμους, το πού θα παρκάρει, αν θα προλάβει το επόμενο κουδούνι και αν μια καθυστέρηση λίγων λεπτών θα ανατρέψει ολόκληρο το υπόλοιπο πρόγραμμά του.

Η εργασία δεν είναι απλώς περισσότερη. Είναι διαρκώς κατακερματισμένη.

Πέντε σχολεία, πέντε διαφορετικοί κόσμοι

Κάθε σχολική μονάδα είναι ένας ξεχωριστός οργανισμός.

Έχει διαφορετική διεύθυνση, διαφορετικούς συναδέλφους, διαφορετική κουλτούρα, διαφορετικές διαδικασίες, διαφορετικούς μαθητές και διαφορετικά προβλήματα.

Ο εκπαιδευτικός που υπηρετεί σε τέσσερα ή πέντε σχολεία καλείται ουσιαστικά να λειτουργεί ταυτόχρονα μέσα σε τέσσερις ή πέντε διαφορετικούς μικρόκοσμους.

Να θυμάται διαφορετικά προγράμματα, αίθουσες, τμήματα, ονόματα δεκάδων ή ακόμη και εκατοντάδων μαθητών, συνεδριάσεις, ανακοινώσεις, εκκρεμότητες και ιδιαίτερες υποχρεώσεις.

Και όσο περισσότερα σχολεία προστίθενται, τόσο πιο εύθραυστο γίνεται το πρόγραμμα.

Μια μετατόπιση μίας ώρας σε ένα σχολείο μπορεί να προκαλέσει πρόβλημα σε δεύτερο και από εκεί στο τρίτο.

Ένα ντόμινο που δημιουργείται επειδή ένας άνθρωπος πρέπει να βρίσκεται σχεδόν ταυτόχρονα σε διαφορετικά σημεία.

Ο μαθητής βλέπει έναν καθηγητή που έρχεται και φεύγει

Οι σοβαρότερες συνέπειες, όμως, δεν σταματούν στον εκπαιδευτικό. Φτάνουν μέχρι τον μαθητή καθώς η σχέση ανάμεσα σε ένα παιδί και έναν καθηγητή δεν οικοδομείται αποκλειστικά μέσα στα 45 λεπτά της διδακτικής ώρας. Χτίζεται από τη σταθερή παρουσία.

Από το ότι ο μαθητής μπορεί να βρει τον εκπαιδευτικό στο διάλειμμα. Από μια σύντομη συζήτηση στον διάδρομο. Από την παρουσία σε μια δράση. Από το ότι ο εκπαιδευτικός γνωρίζει όχι μόνο την επίδοση ενός παιδιού στο δικό του μάθημα αλλά και το γενικότερο κλίμα της τάξης.

Ένας μαθητής μπορεί να θέλει να ρωτήσει κάτι μόλις τελειώσει το μάθημα. Να χρειάζεται μια εξήγηση. Να θέλει να μιλήσει για μια δυσκολία. Να έχει προηγηθεί μια σύγκρουση που απαιτεί χρόνο και διαχείριση.

Όταν όμως ο εκπαιδευτικός πρέπει με το χτύπημα του κουδουνιού να ξεκινήσει για το επόμενο σχολείο, αυτή η δυνατότητα συρρικνώνεται.

Δεν φεύγει επειδή δεν ενδιαφέρεται. Φεύγει επειδή το σύστημα τού έχει ορίσει ότι σε λίγο πρέπει να βρίσκεται αλλού.

Οι αόρατες πληροφορίες που χάνονται

Μέσα σε κάθε σχολείο κυκλοφορεί καθημερινά ένας τεράστιος όγκος παιδαγωγικής πληροφορίας που δεν καταγράφεται σε πλατφόρμες και πρακτικά.

«Πρόσεξες ότι σήμερα είναι πολύ κλειστός;» «Κάτι συμβαίνει σε αυτό το τμήμα». «Ο συγκεκριμένος μαθητής έχει αλλάξει συμπεριφορά». «Μήπως πρέπει να μιλήσουμε όλοι μαζί;»

Αυτές οι μικρές καθημερινές κουβέντες αποτελούν συχνά τον πρώτο μηχανισμό έγκαιρου εντοπισμού ενός προβλήματος.

Ο εκπαιδευτικός που βρίσκεται στο σχολείο μόνο για δύο ή τρεις ώρες κινδυνεύει να μένει εκτός αυτού του άτυπου δικτύου πληροφόρησης. Όχι επειδή αδιαφορεί. Επειδή απλώς δεν είναι εκεί.

Τέσσερα σχολεία, τέσσερις Σύλλογοι Διδασκόντων

Υπάρχει και μια οργανωτική αντίφαση που συχνά περνά απαρατήρητη.

Ο εκπαιδευτικός που υπηρετεί σε τέσσερα σχολεία συνδέεται ταυτόχρονα με τέσσερις διαφορετικούς Συλλόγους Διδασκόντων.

Τι γίνεται όταν δύο σχολεία ορίσουν συνεδρίαση την ίδια ώρα;

Πού θα βρίσκεται όταν οργανώνονται δύο παράλληλες παιδαγωγικές δράσεις;

Σε ποια συνάντηση γονέων θα συμμετέχει;

Σε ποια επιμόρφωση;

Σε ποια εκδρομή;

Το σύστημα δημιουργεί έναν εργαζόμενο με υποχρεώσεις απέναντι σε πολλαπλές σχολικές κοινότητες, χωρίς φυσικά να του δίνει περισσότερο χρόνο.

Και επειδή ο χρόνος δεν πολλαπλασιάζεται, κάτι αναγκαστικά χάνεται.

Συνήθως είναι όλα εκείνα που δεν εμφανίζονται στον πίνακα ωρών, κοντολογίς η συνεργασία, η συλλογικότητα, η παρουσία και η παιδαγωγική σχέση.

Το πρόγραμμα «βγαίνει» – το σχολείο όμως;

Εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη αντίφαση.

Σε διοικητικό επίπεδο, η πολυμετακίνηση εμφανίζεται ως λύση.

Ένας εκπαιδευτικός δεν συμπληρώνει ωράριο σε μία μονάδα;

Του δίνονται ώρες σε δεύτερη.

Δεν αρκούν;

Προστίθεται και τρίτη. Και αν χρειαστεί, τέταρτη ή πέμπτη. Στο τέλος οι ώρες συμπληρώνονται. Το Excel κλείνει. Αλλά το ερώτημα είναι εάν μαζί με το ωράριο «κλείνει» και η πραγματική ανάγκη του σχολείου.

Γιατί άλλο πράγμα είναι να έχει καλυφθεί μια ώρα στο πρόγραμμα και άλλο να έχει στελεχωθεί ουσιαστικά μια σχολική μονάδα.

Μπορεί κάθε τάξη να έχει καθηγητή μπροστά στον πίνακα και, παρ' όλα αυτά, το σχολείο να μην έχει γύρω από τους μαθητές έναν σταθερό πυρήνα εκπαιδευτικών που γνωρίζουν τη ζωή του.

Η οικονομία προσωπικού παράγει παιδαγωγικό κόστος

Η πολυδιάσπαση ενός εκπαιδευτικού μπορεί να εμφανίζεται ως ένας οικονομικός και διοικητικά βολικός τρόπος αξιοποίησης του προσωπικού.

Αλλά κάθε τέτοια «οικονομία» μεταφέρει το κόστος αλλού. Στον χρόνο των εκπαιδευτικών. Στην κόπωσή τους. Στα έξοδα και στις μετακινήσεις. Στη συνεργασία των Συλλόγων Διδασκόντων. Στην ποιότητα των σχέσεων με τους μαθητές. Στην ίδια τη συνοχή της σχολικής κοινότητας.

Και αυτό είναι ένα κόστος πολύ δυσκολότερο να αποτυπωθεί αριθμητικά.

Ο εκπαιδευτικός χρειάζεται ένα σχολείο στο οποίο να ανήκει

Οι μετακινήσεις για συμπλήρωση ωραρίου πιθανότατα δεν μπορούν να εξαφανιστούν απολύτως από ένα μεγάλο εκπαιδευτικό σύστημα.

Άλλο όμως η εξαίρεση και άλλο η κανονικότητα.

Χρειάζεται οι οργανικές θέσεις και οι προσλήψεις να σχεδιάζονται με βάση τις πραγματικές ανάγκες, οι συγχωνεύσεις τμημάτων να μην παράγουν νέες τεχνητές υπεραριθμίες και ο εκπαιδευτικός να μπορεί, κατά το δυνατόν, να προσφέρει το μεγαλύτερο μέρος του έργου του σε μία σταθερή σχολική κοινότητα.

Γιατί ο καθηγητής δεν είναι απλώς ένας αριθμός διδακτικών ωρών που μπορεί να κοπεί σε τέσσερα ή πέντε κομμάτια και να μοιραστεί σε διαφορετικά σχολεία.

Είναι σχέση. Είναι συνέχεια. Είναι γνώση των παιδιών. Είναι συνεργασία. Είναι παρουσία.

Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη αντίφαση αυτής της πραγματικότητας: ένας εκπαιδευτικός μπορεί να ανήκει υπηρεσιακά σε δύο, τρία, τέσσερα ή πέντε σχολεία και ακριβώς γι' αυτό να καταλήγει να μην αισθάνεται ότι ανήκει πραγματικά σε κανένα.

Το ωράριο μπορεί να έχει συμπληρωθεί. Το πρόγραμμα μπορεί να έχει «βγει». Όλα τα κουτάκια μπορεί να έχουν γεμίσει. Αλλά ένα σχολείο δεν είναι πραγματικά στελεχωμένο όταν οι άνθρωποί του βρίσκονται διαρκώς καθ' οδόν.