Χρήστος Κάτσικας

Υπάρχουν εποχές που μοιάζουν ζωντανές αλλά στην πραγματικότητα έχουν χάσει τον παλμό τους. Εποχές που, όπως έγραφε ο Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες, ενδιαφέρονται περισσότερο για την όψη των νεκρών παρά για τη ζωή των ζωντανών. Τους μακιγιάρουν, για να φαίνονται σαν να πέθαναν ευτυχισμένοι.

Κάπως έτσι μοιάζει συχνά και η δημόσια ζωή γύρω μας. Τα προβλήματα καλύπτονται με θεσμικές ανακοινώσεις, με επιτροπές διερεύνησης και με φράσεις περί «σοβαρότητας» και «θεσμικής ευθύνης». Η ουσία όμως σπάνια αγγίζεται. Το βαθύτερο ζήτημα παραμένει ανέγγιχτο.

Κάθε κοινωνία χτίζεται πάνω στα πρότυπα που επιλέγει – ή που αφήνει σιωπηλά να επιβληθούν. Δεν είναι πάντα πρότυπα που δηλώνονται ανοιχτά. Συχνά είναι πρότυπα που περνούν υπόγεια, μέσα από τη συμπεριφορά των ενηλίκων, μέσα από τα λόγια που λέγονται στο σπίτι, μέσα από τις εικόνες που προβάλλονται καθημερινά στις οθόνες, μέσα από τον τρόπο που λειτουργούν οι θεσμοί. Είναι εκείνα τα μικρά, σχεδόν αόρατα μηνύματα που μαθαίνουν στα παιδιά τι θεωρείται «κανονικό».

Και κάπως έτσι, σχεδόν ανεπαίσθητα, μια κοινωνία μπορεί να περάσει από την ανοχή στη συνενοχή.

Η ανοχή ξεκινά συχνά από τη βαριεστημένη αδιαφορία. Από το «δεν βαριέσαι», από το «έτσι είναι τα πράγματα», από το «μην μπλέκεις». Είναι η στιγμή που βλέπουμε κάτι άδικο και αποστρέφουμε το βλέμμα. Η στιγμή που ακούμε μια προσβολή, μια απειλή, μια μικρή μορφή βίας και την αφήνουμε να περάσει ως ασήμαντη.

Όταν όμως αυτή η στάση επαναλαμβάνεται καθημερινά, μετατρέπεται σε κάτι βαθύτερο: σε κουλτούρα ανοχής απέναντι στην αυθαιρεσία.

Και τότε αρχίζει το δεύτερο στάδιο. Η συνενοχή.

Η συνενοχή δεν είναι πάντα ενεργητική. Συχνά είναι παθητική. Είναι η ηθελημένη τύφλωση απέναντι σε όσα συμβαίνουν γύρω μας. Είναι η κουτοπόνηρη προσαρμογή στο γνώριμο σύνθημα: «Εγώ ελπίζω να τη βολέψω».

Σε μια τέτοια κοινωνία, η επιβίωση μετατρέπεται σε ατομικό άθλημα. Ο καθένας κοιτά να σωθεί μόνος του. Η συλλογικότητα μοιάζει με παρωχημένη ιδέα. Οι αξίες μετατρέπονται σε πολυτέλεια.

Και τα παιδιά παρακολουθούν.

Παρακολουθούν πώς αντιδρούν οι μεγάλοι όταν βλέπουν αδικία. Παρακολουθούν πώς μιλούν για τους άλλους. Παρακολουθούν ποιοι επιβραβεύονται και ποιοι τιμωρούνται.

Μέσα από αυτές τις καθημερινές εικόνες διαμορφώνεται η αντίληψή τους για τον κόσμο.

Αν ο κόσμος που βλέπουν γύρω τους είναι ένας κόσμος όπου κυριαρχεί ο κυνισμός, η προσαρμογή και η αδιαφορία, τότε αυτά γίνονται τα νέα «πρότυπα». Αν η επιθετικότητα παρουσιάζεται ως δύναμη και η ευαισθησία ως αδυναμία, τότε η βία αρχίζει να μοιάζει φυσιολογική.

Και κάπως έτσι, η βία γίνεται κανονικότητα.

Δεν πρόκειται μόνο για τη σωματική βία. Είναι και η λεκτική βία, η απαξίωση, η ειρωνεία, η καθημερινή ταπείνωση. Είναι η ιδέα ότι ο ισχυρός έχει πάντα δίκιο. Είναι η λογική ότι όποιος φωνάζει πιο δυνατά επιβάλλεται.

Όταν αυτά τα πρότυπα αναπαράγονται συνεχώς, τα παιδιά μαθαίνουν δύο βασικούς ρόλους: είτε να υποτάσσονται είτε να επιτίθενται.

Στην αρχή μετατρέπονται σε «γλάστρες εσωτερικού χώρου». Σε παιδιά που δεν εκφράζονται, που δεν αντιδρούν, που μαθαίνουν να προσαρμόζονται σιωπηλά. Παιδιά που φοβούνται να σηκώσουν το κεφάλι.

Και αργότερα, σε πολλές περιπτώσεις, η σιωπή αυτή μετατρέπεται σε συσσωρευμένη ένταση. Η παθητικότητα γίνεται επιθετικότητα. Οι «γλάστρες» μεταμορφώνονται σε «σαρκοβόρα φυτά».

Δεν είναι μια μετάβαση τυχαία. Είναι αποτέλεσμα ενός περιβάλλοντος που δεν διδάσκει τη συνεργασία, τη δημοκρατία και την ενσυναίσθηση, αλλά τον ανταγωνισμό, την επιβολή και τη σιωπή.

Σε αυτό το περιβάλλον, ο ρόλος του σχολείου γίνεται κρίσιμος.

Το σχολείο μπορεί να λειτουργήσει είτε ως χώρος αναπαραγωγής αυτών των προτύπων είτε ως χώρος αμφισβήτησής τους.

Το σχολείο θα μπορούσε να λειτουργήσει ως αντίβαρο σε αυτή την πραγματικότητα. Θα μπορούσε να είναι ένας χώρος όπου καλλιεργείται η σκέψη, η συνεργασία, η αλληλεγγύη. Όμως συχνά συμβαίνει το αντίθετο.

Το σχολείο μετατρέπεται σε έναν γραφειοκρατικό μηχανισμό που ενδιαφέρεται περισσότερο για τη διαδικασία παρά για την ουσία. Θυμίζει εκείνον τον κόσμο που σατίριζε η ταινία «Ο θάνατος ενός γραφειοκράτη»: έναν πολυδαίδαλο μηχανισμό τυπολατρίας που χάνει το ουσιώδες μέσα στη διαδικασία.

Έτσι, αντί να καλλιεργεί τη γνώση και τη δημιουργικότητα, συχνά παράγει ημιαναλφάβητους διαχειρίσιμους. Μαθητές εξαντλημένους από ένα ωράριο παραλογισμού και από έναν αδιάκοπο εξεταστικό ανταγωνισμό που συνθλίβει την παιδικότητα και την εφηβεία.

Και ταυτόχρονα, το ίδιο σύστημα συχνά επιδιώκει έναν συγκεκριμένο τύπο εκπαιδευτικού. Τον σκυφτό δάσκαλο.

Έναν δάσκαλο φοβισμένο, πειθαρχημένο, χειραγωγημένο. Έναν εκπαιδευτικό που θα συντηρεί τις δομές του συστήματος χωρίς να τις αμφισβητεί. Έναν δάσκαλο που θα λειτουργεί περισσότερο ως διαχειριστής παρά ως εμπνευστής.

Έναν δάσκαλο που δεν εμπνέει, αλλά διαχειρίζεται.

Σε αυτή τη λογική, το σχολείο δεν πρέπει να παράγει ελεύθερους πολίτες, αλλά πειθήνιους υπηκόους. Ανθρώπους που θα προσαρμόζονται, που θα αποδέχονται τις συνθήκες χωρίς να τις αμφισβητούν.

Όμως η ιστορία της εκπαίδευσης έχει δείξει κάτι διαφορετικό.

Οι μεγάλοι δάσκαλοι δεν ήταν ποτέ σκυφτοί. Ήταν άνθρωποι που άναβαν σπίθες. Που προκαλούσαν ερωτήματα. Που άνοιγαν παράθυρα σκέψης.

Ήταν εκείνοι που μπορούσαν να προσγειώσουν τα παιδιά στην πραγματικότητα χωρίς να τους στερήσουν το όνειρο.

Γιατί η γνώση δεν είναι μόνο πληροφορία. Είναι και ελευθερία.

Και μια κοινωνία που θέλει πραγματικά να αλλάξει πρέπει να ξεκινήσει από τα πρότυπα που μεταδίδει στις νέες γενιές.

Να διδάξει ότι η ευαισθησία δεν είναι αδυναμία. Ότι η αλληλεγγύη δεν είναι αφέλεια. Ότι η αξιοπρέπεια δεν είναι εμπόδιο στην επιτυχία.

Να διδάξει ότι η βία δεν είναι φυσικός νόμος, αλλά κοινωνική επιλογή.

Και κυρίως να δημιουργήσει σχολεία που δεν θα φοβούνται τη σκέψη, αλλά θα την καλλιεργούν.

Γιατί τελικά οι κοινωνίες δεν αλλάζουν μόνο με νόμους και μεταρρυθμίσεις. Αλλάζουν όταν αλλάζουν τα πρότυπα που μεγαλώνουν τα παιδιά τους.

Και από αυτά τα πρότυπα θα κριθεί ποιοι άνθρωποι θα γίνουν αύριο.