Στην Ευρώπη το 2024 βρίσκονταν 18,4 εκατομμύρια άνθρωποι που είχαν εκτοπιστεί βίαια, ενώ η ήπειρος φιλοξενούσε περίπου 12 εκατομμύρια πρόσφυγες, δηλαδή σχεδόν το ένα τρίτο του παγκόσμιου προσφυγικού πληθυσμού. 

ε έναν κόσμο όπου οι πόλεμοι, οι διώξεις και οι ανθρωπιστικές κρίσεις εξακολουθούν να αναγκάζουν εκατομμύρια ανθρώπους να εγκαταλείπουν τα σπίτια τους, η Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων, σήμερα, Σάββατο, 20 Ιουνίου έρχεται να υπενθυμίσει ότι το δικαίωμα στην αναζήτηση ασφάλειας δεν αποτελεί προνόμιο, αλλά θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα.Το προσφυγικό ζήτημα αποτελεί μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις του σήμερα, με τις πολεμικές συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή να αποτελούν τις βασικές αιτίες μεγάλων προσφυγικών ρευμάτων. Σημαντικές προεκτάσεις του ζητήματος αφορά την καταπάτηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων των προσφύγων και των σκληρών συνθηκών που ζουν στις χώρες που εκτοπίζονται.

Για τους ανθρώπους που εκτοπίζονται καθημερινά από τις εστίες τους, για εκείνους που τα δικαιώματα τους και οι ανάγκες τους καταπατώνται διαρκώς, κάθε χρόνο στις 20 Ιουνίου, τιμάται η Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων.

Ιστορικό της Παγκόσμιας Ημέρας Προσφύγων

Η Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων καθιερώθηκε στις 20 Ιουνίου 2001, για να τιμήσει την 50ή επέτειο της Σύμβασης του 1951 για το Καθεστώς των Προσφύγων. Η Σύμβαση είναι εξαιρετικά σημαντική, καθώς ορίζει τον όρο του πρόσφυγα και ορισμένες σημαντικές διατάξεις, όπως:

• Το δικαίωμα στην εργασία
• Το δικαίωμα στη στέγαση
• Το δικαίωμα στην εκπαίδευση
• Το δικαίωμα σε δημόσια βοήθεια και βοήθεια
• Το δικαίωμα στην ελευθερία της θρησκείας
• Το δικαίωμα πρόσβασης στα δικαστήρια
• Το δικαίωμα στην ελεύθερη κυκλοφορία εντός της επικράτειας
• Το δικαίωμα έκδοσης ταυτότητας και ταξιδιωτικών εγγράφων

Εβδομήντα πέντε χρόνια μετά την υιοθέτηση της Σύμβασης του 1951 σχετικά με το Καθεστώς των Προσφύγων, η υπόσχεση αυτή παραμένει μια από τις πιο σαφείς δεσμεύσεις της διεθνούς κοινότητας: ότι οι άνθρωποι που αναγκάζονται να φύγουν δεν πρέπει να επιστρέφουν σε κίνδυνο και ότι πρέπει να μπορούν να ζουν με αξιοπρέπεια ενώ είναι εκτοπισμένοι. Γεννημένη από τα ερείπια του πολέμου, δεν προοριζόταν ποτέ για μια περιοχή, μια γενιά ή έναν λαό, αλλά για την ανθρωπότητα στο σύνολό της.

Η αντιπρόσωπος της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες στην Ελλάδα, Λάουρα Λο Κάστρο, επισημαίνει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ότι η φετινή Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων αποτελεί σημαντικό ορόσημο όχι μόνο για τους πρόσφυγες αλλά για όλους μας.

«Πριν από 75 χρόνια, στον απόηχο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, τα κράτη έδωσαν μια σημαντική υπόσχεση: ότι κάθε άνθρωπος που αναγκάζεται να εγκαταλείψει τη χώρα του εξαιτίας πολέμου, συγκρούσεων ή διώξεων έχει το δικαίωμα να αναζητήσει ασφάλεια και να ξαναχτίσει τη ζωή του σε μια άλλη χώρα. Αυτή η δέσμευση κατοχυρώθηκε στη Σύμβαση του 1951 για το Καθεστώς των Προσφύγων», αναφέρει.

«Μέχρι κάθε άνθρωπος να είναι ασφαλής»

Με κεντρικό μήνυμα «Μέχρι Κάθε Άνθρωπος να Είναι Ασφαλής» (Until Everyone is Safe), η Ύπατη Αρμοστεία απευθύνει φέτος ιδιαίτερο κάλεσμα στις νεότερες γενιές να υπερασπιστούν το δικαίωμα στο άσυλο.

«Πριν από 75 χρόνια, μέσα από τις στάχτες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο κόσμος έδωσε μια θεμελιώδη υπόσχεση: κάθε άνθρωπος που αναγκάζεται να εγκαταλείψει την πατρίδα του εξαιτίας πολέμου, σύγκρουσης ή διώξεων έχει το δικαίωμα να βρει ασφάλεια και προστασία», υπογραμμίζει η Λο Κάστρο.

Το φετινό μήνυμα επιδιώκει να αναδείξει ότι το άσυλο δεν αφορά μόνο όσους βρίσκονται σήμερα σε κίνδυνο, αλλά αποτελεί ένα συλλογικό δίχτυ ασφαλείας που θα μπορούσε κάποια στιγμή να χρειαστεί οποιοσδήποτε άνθρωπος.

«Κανένας άνθρωπος δεν είναι πραγματικά ασφαλής μέχρι να είναι ασφαλείς οι πιο ευάλωτοι ανάμεσά μας», είναι το κεντρικό μήνυμα της εκστρατείας.

Στο ίδιο πνεύμα κινείται και η Λάουρα Λο Κάστρο, υπογραμμίζει ότι το φετινό σύνθημα αποτελεί κάτι περισσότερο από μια έκφραση αλληλεγγύης.

«Φέτος, το μήνυμά μας είναι ξεκάθαρο: πρέπει να τιμήσουμε αυτή την υπόσχεση μέχρι κάθε άνθρωπος να είναι ασφαλής. Δεν πρόκειται απλώς για μια δήλωση αλληλεγγύης, αλλά για ένα κάλεσμα σε δράση. Για σχεδόν 42 εκατομμύρια πρόσφυγες σε όλο τον κόσμο σήμερα, αυτό το δικαίωμα αποτελεί σανίδα σωτηρίας. Είναι η διαφορά ανάμεσα στον φόβο και την προστασία, ανάμεσα στην απόγνωση και την ελπίδα, ανάμεσα στη ζωή και τον θάνατο».

Όπως σημειώνει, το δικαίωμα στο άσυλο δεν αφορά μόνο τους ανθρώπους που αναγκάζονται σήμερα να εγκαταλείψουν τις εστίες τους.

«Το δικαίωμα αυτό ανήκει σε όλους μας. Ποιος μπορεί να πει με σιγουριά ότι ο ίδιος ή οι άνθρωποι που αγαπά δεν θα το χρειαστούν ποτέ στη ζωή τους; Η υπόσχεση προστασίας που δόθηκε πριν από 75 χρόνια δεν προοριζόταν ποτέ για λίγους και εκλεκτούς, αλλά για κάθε άνθρωπο».

Στοιχεία - Σοκ για τους Πρόσφυγες

Πίσω από τα στατιστικά στοιχεία βρίσκονται εκατομμύρια προσωπικές ιστορίες απώλειας, ξεριζωμού αλλά και ελπίδας.

Μέχρι και σήμερα – και θα συνεχίσει να υφίσταται αυτό το φαινόμενο – υπάρχουν αρκετοί οι οποίοι παραβλέπουν το ζήτημα των προσφύγων, παραβλέποντας τον ξεριζωμό τους από τις χώρες τους, με κίνδυνο της ζωής τους. Ωστόσο, οι αριθμοί λένε σπάνια ψέματα, οπότε, και στην περίπτωση των προσφύγων, αποτυπώνουν τη σκληρή αλήθεια. Ορισμένα ενδεικτικά, πρόσφατα δεδομένα (OHE, 2025) που θα πρέπει να θυμόμαστε παρατίθενται:

• Το σύνολο των βιαίως εκτοπισμένων ανθρώπων παγκοσμίως ανήλθε σε 117,8 εκατομμύρια.
• 68,7 εκατομμύρια άνθρωποι ήταν εσωτερικά εκτοπισμένοι (εντός του κράτους τους).
• 9 εκατομμύρια άνθρωποι ήταν αιτούντες ασύλου.
• 6 εκατομμύρια άνθρωποι ήταν Παλαιστίνιοι πρόσφυγες υπό την εντολή της UNRWA.
• Περίπου τα δύο τρίτα όλων των προσφύγων υπό την εντολή της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες και άλλων ατόμων που χρήζουν διεθνούς προστασίας προέρχονται από μόλις πέντε χώρες: Βενεζουέλα, Ουκρανία, Συρία, Αφγανιστάν, Σουδάν.
• Μεταξύ 2018 και 2025, κατά μέσο όρο 305.000 παιδιά γεννιόντουσαν ως πρόσφυγες ετησίως.

Το Σκληρό Παράδειγμα των αφρικανικών χωρών

Χαρακτηριστικό παράδειγμα της κατάστασης που βιώνουν οι πρόσφυγες μέχρι και σήμερα αποτελούν οι αφρικανικές χώρες, με το Σουδάν, το Νότιο Σουδάν και το Τσαντ να αποτελούν ξεχωριστές περιπτώσεις. Στην πρόσφατη έρευνα (Μάρτιος 2026) του Νορβηγικού Συμβουλίου Προσφύγων (NRC), περιλαμβάνονταν 1.293 νοικοκυριά προσφύγων και εκτοπισμένων στο Τσαντ (644 νοικοκυριά), το Σουδάν (472 νοικοκυριά) και το Νότιο Σουδάν (177 νοικοκυριά), καταγράφοντας ποσοτικά και ποιοτικά δεδομένα σχετικά με:

• την επισιτιστική ασφάλεια
• τα μέσα διαβίωσης
• τους κινδύνους προστασίας
• την πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες

Τα ευρήματα της έρευνας αποτυπώνουν μεταξύ άλλων την επισιτιστική κρίση, το ανεπαρκές εισόδημα και τη γενικότερη ανασφάλεια που βιώνουν οι εκτοπισμένοι αυτών των κρατών. Τα σημαντικότερα εξ αυτών παρατίθενται στη συνέχεια:

• Πάνω από το 90% των οικογενειών στο Νότιο Σουδάν, το 80% στο Σουδάν και το 70% στο Τσαντ μειώνουν ή παραλείπουν τα γεύματα.
• Το 74% των νοικοκυριών στο Σουδάν, το Νότιο Σουδάν και το Τσαντ δεν έχουν κάποιο εισόδημα.
• Στο Τσαντ, 9 στα 10 νοικοκυριά με επικεφαλής γυναίκες δεν έχουν εισόδημα.
• Το 65% είναι χωρισμένοι από μέλη της οικογένειάς τους, ενώ το 90% έχει χάσει τα σπίτια του.
• Οι εκτοπισμένες οικογένειες περιγράφουν ακραία εξάντληση, φόβο και βαθιά αβεβαιότητα, με το 39% στο Νότιο Σουδάν να λέει ότι δεν ξέρει τι επιφυλάσσει το μέλλον.
• Και στις τρεις χώρες, μόνο το 15% των οικογενειών στο Σουδάν, το 25% στο Τσαντ και το 43% στο Νότιο Σουδάν αισθάνονται ότι οι συνθήκες διαβίωσής τους, τους επιτρέπουν να ζουν με αξιοπρέπεια.
• Το 18% των νοικοκυριών έχουν αναγκαστεί να στείλουν τα παιδιά τους στην εργασία. Ο χωρισμός οικογενειών τριπλασιάζει τον κίνδυνο παιδικού γάμου στο Τσαντ και σχεδόν διπλασιάζει την παιδική εργασία.
• Το 20% των γυναικών στο Σουδάν, το Τσαντ και το Νότιο Σουδάν δεν έχουν πρόσβαση σε τουαλέτα ή αποχωρητήριο, τρεις φορές περισσότερο από τους άνδρες.
• Μόνο το 45% των παιδιών που βρίσκονται σε εκτοπισμό έχουν τακτική πρόσβαση στην εκπαίδευση , ενώ σχεδόν ένα στα πέντε δεν έχει καθόλου πρόσβαση.

Τα στοιχεία φανερώνουν τη βαθιά κρίση που πλήττει τις χώρες αυτές, ωστόσο, η έρευνα ανακάλυψε και ορισμένα ενθαρρυντικά ευρήματα: στις 3 χώρες, σχεδόν 1 στους 3 ανθρώπους που λαμβάνουν βοήθεια εξακολουθούν να μοιράζονται ό,τι έχουν με άλλους. Αυτό το στοιχείο φανερώνει το χαρακτηριστικό της ανθρώπινης αλληλεγγύης που διακατέχει τους εκτοπισμένους, σε μια σκληρή προσπάθεια αντιμετώπισης της κατάστασης.

Πηγές: nrc.no, unhcr.org, un.org, ohchr.org