Σύντομη κοινωνική ιστορία της Κέρκυρας

Του Θανάση Τσιριγώτη*

Η Κέρκυρα (νησί των Φαιάκων) είναι γνωστή ως ενδιάμεσος ή φιλόξενος τόπος του Οδυσσέα προς την Ιθάκη. Πήρε το όνομα της από τη μυθολογία, από νύμφη που ζευγάρωσε με τον Ποσειδώνα και απέκτησαν ένα παιδί, τον Φαίακα. Ονομάστηκε ακόμα Φαιακία, Δρέπανο από το σχήμα της, Σχερί από τη λέξη σχάρα=αγορά, Κόρκυρα από την κόρη του Ασώπου ή από παραφθορά της λέξης Κέρκυρα, Κορφού από το δίκορφο παλαιό φρούριο, Κορφού από ονομασία των Ιταλών. Δίπλα της βρίσκονται τα νησιά Παξοί και Αντίπαξοι, τα Διαπόντια (Οθωνοί, Ερείκουσα, Μαθράκι), το Βίδο (παλαιά φυλακή), το Λαζαρέτο (τόπος εκτέλεσης κρατουμένων), το γνωστό Ποντικονήσι και Βραχονησίδες (Γραβιά, Διάπλου). Αποικία των Κορινθίων ακολούθησε την τύχη της Ελλάδας στην Ρωμαϊκή και Βυζαντινή αυτοκρατορία. Η πρωτεύουσά της ήταν αναμφίβολα η πόλη της Κέρκυρας, κοντύτερα στην Ήπειρο και προφυλαγμένη από το κάστρο. Οι Βενετοί κατέλαβαν το νησί το 1206. Το χρειάζονταν ως ισχυρό φρούριο στην είσοδο της Αδριατικής. Οι Βενετοί, στο δρόμο για τη Μέση Ανατολή (είσοδος στην Ασία), κατέλαβαν και οχύρωσαν μια σειρά από τόπους (Επτάνησα, Μεθώνη, Κορώνη, Κυκλάδες, Ρόδος, Κύπρος, Κρήτη), αποφεύγοντας την ηπειρωτική χώρα. Η πολυδιάσπαση της ύστερης βυζαντινής αυτοκρατορίας ξαναφέρνει την Κέρκυρα και τα Επτάνησα στη Γαληνοτάτη Δημοκρατία της Βενετίας. Το Χρυσόβουλο (Bolla d'oro) ορίζει μερική αυτονομία στο νησί και Βενετό κυβερνήτη. Στο νησί επιβάλλεται μονοκαλλιέργεια της ελιάς και δημιουργούνται τρεις τάξεις. Οι άρχοντες (Νobili), η μεσαία τάξη (αυτοαπασχολούμενοι, έμποροι, κλπ) και οι Ποπολάροι (ακτήμονες χωρικοί, κολλήγοι). Συνεπώς, έχουμε ένα φεουδαρχικό καθεστώς, όπου οι Βενετσιάνοι «σμίγουν» με την ανώτερη τάξη σε βάρος πάντα των φτωχών ποπολάρων. Μ' αυτόν τον τρόπο εξηγούμε το θεσμό των πρωτοτοκίων, όπου το πρώτο αρσενικό παιδί έπαιρνε όλο το βίος για να μη μοιράζεται η έγγειος ιδιοκτησία (γη).

Ο γάμος στις ανώτερες τάξεις χρησιμοποιούνταν για να αυξηθεί η περιουσία των φεουδαρχών, αρχόντων, νόμπιλων, βαρόνων. Στο πλαίσιο της τιμαριωτικής (φεουδαρχικής) οργάνωσης της Κέρκυρας εντάσσονται οι βαρονείες (μπαρονέτοι, άρχοντες) που έχουν τίτλους χωρίς γη, ή γη χωρίς τίτλους. Δίπλα στα παραπάνω έχουμε τα τιμάρια της Εκκλησίας, ορθόδοξης ή καθολικής, που αυξάνονται από δωρεές πιστών. Το νησί διοικείται από το συμβούλιο της Κοινότητας, 50-60 Κερκυραίοι ευγενείς. Στην πραγματικότητα όμως, διοικεί ο Βενετός διοικητής (βαΐλος) και αποκλείονται όσοι προέρχονται από τον άξεστο και φύρδην-μίγδην όχλο. Οι άσχημες συνθήκες και η βαριά φορολογία στους ποπολάρους οδήγησε πολλές φορές σε αγροτικές εξεγέρσεις, κυρίως σε Κεφαλονιά και Ζάκυνθο. Στην Κέρκυρα στρατοπέδευε σημαντική Βενετσιάνικη δύναμη και εξαγοράστηκε η τάξη των αρχόντων, γι' αυτό και δεν έχουμε αξιοσημείωτες εξεγέρσεις. Οι νόμπιλοι ήσαν γραμμένοι στο Libro d' oro και μπορούσαν να συγκεντρώνονται στη Σπιανάδα. Οι κάτοικοι της υπαίθρου, υποτελείς στους αριστοκράτες και αργότερα στους αστούς, με τη βαριά φορολογία να τους καθηλώνει, περίμεναν ως τον 19ο αιώνα για να σηκώσουν κεφάλι. Όταν κατέλαβαν την Κέρκυρα το 1897 οι Γάλλοι του Ναπολέοντα, πολλοί πίστεψαν ότι θα εγκαθιδρυθεί δημοκρατία και αυτονομία. Άδικα. Οι Γάλλοι, εκτός από τα όμορφα κτίσματα (που σώζονται ως σήμερα) συμβιβάστηκαν με το καθεστώς, όπως άλλωστε έκαναν και οι Άγγλοι από το 1814 ως την ένωση (1864). Η αγγλική κατοχή, με πιο επαίσχυντο τον διοικητή Μαίτλαντ, εισήγαγε το νόμο για την προσωποκράτηση. Η αγγλική κατοχή ήταν η πλέον βάρβαρη στην ιστορία των Επτανήσων, κυρίως απέναντι στους cittadini (απλούς πολίτες).

*Από το βιβλίο του Θανάση Τσιριγώτη: ΑΓΙΟΙ ΔΟΥΛΟΙ ΙΣΤΟΡΙΑ – ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ – ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ – ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ – ΕΚΔΟΣΕΙΣ: ΚΕΡΚΥΡΑ ΓΕΝΑΡΗΣ 2021