Ο κερκυραϊκός Δεκέμβρης του 1944*

Γράφει ο Χρήστος Γαρουνιάτης

Mέσα σε λίγα 24ωρα εκείνου το Δεκέμβρη (1944), του πρώτου μετά την απελευθέρωση της Ελλάδας από τον ναζιστικό ζυγό, μόνο στην πόλη περισσότεροι από 2.000 πρόγονοί μας, ξεσπιτωμένοι άντρες και γυναίκες της Κέρκυρας, που τους αναζητούσαν κρατικές και παρακρατικές έξαλλες ομάδες οπλισμένων, κρύβονταν μαζί με ολόκληρες οικογένειες κατοίκων της υπαίθρου ακόμη και σε σπηλιές, αρκετοί επί 55 μέρες, για να αποφύγουν τη σύλληψη, την μήνι και την ανείπωτη φρίκη που ήδη βίωναν σε κρατητήρια από τη μίαν άκρη της Κέρκυρας ως την άλλη 800 συλληφθέντες νυχτερινές ώρες, κυρίως, ομοϊδεάτες τους, υποστηρικτές του ΕΑΜ και του ΚΚΕ.

Για εκείνον τον τρομερό και στην Κέρκυρα Δεκέμβρη του 1944 μόνο μια γενική και αόριστη περιγραφή του κλίματος είχαμε ως τώρα, από την πλευρά των θυμάτων του, σε διήγηση του τότε επικεφαλής της Κομμουνιστικής Οργάνωσης Κέρκυρας του ΚΚΕ Βασίλη Άνθη, πέντε περίπου δεκαετίες έπειτα από εκείνον τον Δεκέμβρη: «Στην Κέρκυρα δεν είχαμε ούτε σύγκρουση του Δεκέμβρη ούτε εμφύλιο πόλεμο. Είχαμε (...) αδυσώπητο, το μονόπλευρο πόλεμο εξόντωσης των αγωνιστών και κατατρομοκράτησης του λαού με νέα θύματα, ανάμεσα στα οποία και γνωστά στελέχη του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ». Έκανε λόγο, βέβαια, για «μέρες της πρωτόγνωρης τρομοκρατίας που ξαπόλυσε κατά του κερκυραϊκού λαού ο στρατός του ΕΔΕΣ, που κυνηγημένος από τον ΕΛΑΣ στην Ήπειρο κατέφυγε για να σωθεί στο νησί μας».

Στο παλιό λιμάνι, όπου εκείνον το Δεκέμβρη είχε αποβιβαστεί από αγγλικά καράβια ένας μανιασμένος ανθρώπινος συρφετός με το κοινό όνομα Εθνικές Ομάδες Ελλήνων Ανταρτών (ΕΟΕΑ), κυνηγημένος στην Ήπειρο από τον Άρη Βελουχιώτη και τον ΕΛΑΣ του ΕΑΜ για συνεργασία με τους Γερμανούς. Από ένα τέτοιο καράβι είχε ξεπροβάλλει και σεργιανούσε στην πόλη πάνω σε αγγλικό τανκ και ο στρατηγός του ΕΔΕΣ κι όλων εκείνων των αποκαλούμενων ΕΟΕΑ ομάδων του Ναπολέων Ζέρβας, στην εξουσία του οποίου ήδη από τις 10 Οκτώβρη 1944, δηλαδή την ημέρα της αποχώρησης από την Κέρκυρα και του τελευταίου αποσπάσματος της ναζιστικής δύναμης, σύμφωνα με ένα αγγλοαμερικανικό φιρμάνι όφειλαν τυφλή υποταγή όλοι οι Κερκυραίοι και οι Κερκυραίες.

Η «Φωνή του Λαού» της Κέρκυρας διέσωσε σε μεστό σαν καρδιά ιστορικό δημοσίευμά της στο φύλλο της με αριθμό 105 και ημερομηνία 2 Δεκέμβρη 1945 τι είχε συμβεί.

Τα λόγια «Ο Δεκέμβρης στην Κέρκυρα - Χρονικό του 1944 - Το μαρτύριο ενός λαού» ήταν ο τίτλος του πρωτοσέλιδου δημοσιεύματος του φύλλου αυτού της «Φωνής του Λαού» των κομμουνιστών, σοσιαλιστών και άλλων πολλών με διάφορες ιδεολογικές προτιμήσεις αγωνιστών του ΕΑΜ, υπεύθυνος για την ύλη της οποίας ήταν ο αργότερα σκοτωμένος από κρατικά πυρά Αλέκος Πρίφτης. Προειδοποιούσε πως «όσα χρόνια κι αν περάσουν, οποιαδήποτε γεγονότα κι' αν μεσολαβήσουν, ποτέ δεν θα σβηστεί από τη μνήμη του Ελληνικού Λαού η ανάμνηση εκείνου του φοβερού και πύρινου Δεκέμβρη του 1944».

«Από τη μακρυνή τούτη ελληνική γωνιά, που πάντα στις μεγάλες στιγμές της ελληνικής ιστορίας στάθηκε πιστή στον καθήκον, και παρούσα στην έπαλξη του αγώνα, παρακολουθήσαμε το μεγάλο δράμα, που παίζονταν στην ιερή τούτη γη. Κι' όταν ήρθεν η ώρα να προσφέρουμε κ' εμείς τη συμβολή μας στη Μεγάλη Θυσία, που μας καλούσε το συμφέρον του Έθνους και του Λαού, δοθήκαμε ολόψυχα, χωρίς συμβιβασμούς ή λιποψυχίες. Ο ρόλος, που μας εκάλεσε να παίξουμε η ιστορική στιγμή, υπήρξε βαρύς. Βαρύς, όχι γιατί ζητούσε μεγάλες θυσίες, αλλά γιατί παθητικά έπρεπε να δεχτούμε μια ΒΑΡΒΑΡΗ και ΑΠΡΟΚΛΗΤΗ επίθεση. Γιατί έπρεπε να υφιστάμεθα το εγκληματικό όργιο των νικημένων ορδών ενός δοσίλογου τυχοδιώκτη, που ήρθε να κορέσει το πάθος του στο μαρτυρικό αυτό νησί, αφού ΕΓΚΑΤΕΛΕΙΨΕ ΑΝΑΝΔΡΑ, και χωρίς να ρίξει ούτε μία ντουφεκιά, το πεδίο της μάχης.»

Κάτω από τα μάτια των επίσημων κρατικών Αρχών, κάτω από τα μάτια των συμμαχικών δυνάμεων, άρχισε στις 21 του Δεκέμβρη ο φοβερός διωγμός του Κερκυραϊκού Λαού από τους ληστοσυμμορίτες του Ζέρβα και από τους ντόπιους επιτελείς του ΕΔΕΣ, που οι περισσότεροι υπήρξαν ανοιχτοί συνεργάτες των καταχτητών.

Οι φυλακές γέμισαν από δημοκρατικούς πολίτες, που αφού συλλαμβάνονταν, οδηγούνταν στο Φρουραρχείο και στο Κάστρο, και υποβάλονταν σε φρικιαστικά βασανιστήρια. Οχτακόσιοι και πάνω ήταν οι συλληφθέντες από όλο το νησί, και περισσότεροι από δύο χιλιάδες οι καταδιωκόμενοι, στην πόλη ΜΟΝΟ.

Τα χωριά ξανάζησαν τις μέρες της κατοχής. Οι κάτοικοι πολλών χωριών υποχρεώθηκαν να εγκαταλείψουν ομαδικά τα σπίτια τους, και να καταφύγουν σε σπηλιές και σε χαράδρες.

Και το κορύφωμα της τρομοκρατίας – που ούτε οι Ιταλοί ούτε οι Γερμανοί είχαν εξαπολύσει στο νησί – ήταν οι ακρωτηριασμοί και οι δολοφονίες.

Ο λευκός Πρωτοδίκης Παναγιώτης Γίδας πεθαίνει στις 27 Δεκεμβρίου, ύστερ' από μεσαιωνικά βασανιστήρια. Επί τρία τέταρτα της ώρας τον χτυπούσαν 15 άνδρες των "ενδόξων" ΕΟΕΑ με σανίδες.

Ο διαβόητος Σα(.....), οπλαρχηγός του "στρατηγού" Ζέρβα, δολοφονεί άγρια δύο μέλη της οικογένειας Παρηγόρη και το Βορειοηπειρώτη Μαξακούλη.

Στα σκουπίδια των φυλακών βρίσκεται το πτώμα του συναγ. Λεβέτσου και ο συναγ. Χαράλαμπος Χατζηγεωργιάδης χάνει και τα δυό του πόδια, ύστερ' από τα απερίγραπτα μαρτύρια, που τράβηξε στο Φρουραρχείο του ΕΔΕΣ, όπου οι "γενναίοι Έλληνες" του συνεργάτη των Γερμανών Ζέρβα, έφθασαν μέχρι του σημείου να αποπατήσουν μέσα στο στόμα του.

Στη Λευκίμμη δολοφονείται άνανδρα ο συναγ. Γαστεράτος. Και το όργιο δεν παίρνει τέλος.

Πενήντα πέντε ολόκληρες μέρες τα χτήνη του ΕΔΕΣ δολοφονούν, ατιμάζουν γυναίκες, κλέβουν, βασανίζουν και ρίχνουν στη φυλακή τους Κερκυραίους δημοκρατικούς, με την ανοχή των επισήμων Αρχών και με τη συγκατάθεση της Επιτροπής Εθνικού Αγώνος. Πενήντα πέντε μέρες στυγνής τρομοκρατίας και πένθους.

Κ' εδώ θα πρέπει να καταμερίσουμε τις ευθύνες.

ΠΡΩΤΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ο Κυβερνητικός Αντιπρόσωπος Λ. Μακκάς, που στις 21 Δεκεμβρίου, 18 ολόκληρες μέρες ύστερ' από την έναρξη της λαϊκής αντίστασης, και χωρίς να μεσολαβήσει, τοπικά, κανένα τέτοιο γεγονός, που να δικαιολογεί τέτοιο μέτρο, κήρυξε νύχτα το στρατιωτικό νόμο και παρέδωσε τον Κερκυραϊκό Λαό στη μανία των προδοτών και των επικηρυγμένων ληστών του ΕΔΕΣ.

ΔΕΥΤΕΡΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ η Τοπική Επιτροπή Εθνικού Αγώνος, που πρέπει να θεωρηθεί ΗΘΙΚΟΣ ΑΥΤΟΥΡΓΟΣ των εγκλημάτων, που διέπραξεν ο ΕΔΕΣ στην Κέρκυρα.

ΤΡΙΤΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ η Αγγλική Στρατιωτική Αποστολή, που ενώ ήρθε για να τηρήσει την τάξη, ανέχθηκε το όργιο, χωρίς να επέμβει σε καμμιά περίπτωση.

ΤΕΤΑΡΤΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ οι τοπικές Αρχές.

Είχαν γίνει εξάλλου γνωστές πια, σε γενικές γραμμές, οι μυστικές συμφωνίες - που αργότερα αποκάλυψε ντοκουμενταρισμένα ο Κερκυραίος δημοσιογράφος Κώστας Δαφνής - μεταξύ Άγγλων, ΕΔΕΣ και Γερμανών για ανενόχλητη από τον ΕΔΕΣ αποχώρηση των Γερμανών από το νησί, με αντάλλαγμα την ανοχή τους σε αποβίβαση στο νησί ηπειρωτικής δύναμης του ΕΔΕΣ, προκειμένου αυτός με τη συνεργασία του ισχνού και αναξιόπιστου τοπικού ΕΔΕΣ να επιβάλει στην Κέρκυρα αδρανοποίηση του ΕΛΑΣ και μονοκρατορία εν ονόματι της Συμφωνίας της Καζέρτας, ενώ ήδη στο Σούλι και τη Λάκκα της Ηπείρου είχε «βάλει πλάτες» στους Γερμανούς για να τους σώσει από επίθεση του ΕΛΑΣ. Δεν δίσταζαν πια στο ΕΑΜ να κάνουν λόγο για ΕΔΕΣίτες συνεργάτες των Γερμανών με αρχηγό έναν αδίστακτο πολιτικό τυχοδιώκτη.

Έχει εντοπιστεί και άλλο φύλλο της «Φωνής του Λαού», το 121ο της με ημερομηνία 21 Δεκέμβρη 1945, με περιγραφή όσων συνέβησαν στην Κέρκυρα εκείνον το Δεκέμβρη του 1944, πέρα από κατά καιρούς αναφορές σε προσωπικές μαρτυρικές περιπτώσεις. «Μια θλιβερή επέτειος» είναι ο τίτλος του σχετικού - πιο πάνω εικόνα του - δημοσιεύματος.

Να τι ανέφερε:

«Πέρασε ένας χρόνος. Σαν χτες οι ορδές του Ζέρβα, σπείρες κακοποιών, άνθρωποι δίχως καμιάν υπόσταση, συντρίματα και κατισχημένοι εχθροί του Λαού, πατούσαν τα ειρηνικά και πολιτισμένα χώματα του νησιού μας.

Βαρύτατα ένοιωσε η Κέρκυρα το βάρβαρο πέρασμα των καταχτητών Ιταλών και Γερμανών. Όμως τέτοιο κακό, τέτοιους κανίβαλους, που έστειλε στα χώματά μας μια πληρωμένη αντεθνική πολιτική δε μπόρεσε ο Λαός του νησιού ποτέ ούτε να φανταστή ακόμα. Διωγμένοι από ένα απλό χωνί που απηχούσε τη φωνή ενός ηρωικού και βασανισμένου λαού, ήρθαν εδώ, δονκιχώτηδες του ηρωισμού να δείξουν τις αρετές που μπορούσε να εμπνεύσει στα πλάσματα αυτά το αργύριο και η ανόσια για την Ελλάδα μορφή ενός χρεοκοπημένου "αρχηγού".

Δεν πρόκειται τη στιγμή αυτή να δείξουμε το αντεθνικό περιεχόμενο της βάρβαρης αυτής επιδρομής.

Όμως, στη ζωή του λαού ενός νησιού, που σ' οποιοδήποτε οξύ σημείο κι αν έφτασαν οι πολιτικοί αγώνες δεν είχε γνωρίσει ποτέ ούτε ένα έκτροπο ακόμα, οι Ζερβικές ορδές μάς απόδειξαν πόσο χαμηλά στεκόνταν οι άνθρωποι αυτοί και στο πεδίο του στοιχειώδους ακόμη ανθρωπισμού. Έκλεψαν, σκότωσαν, έδειραν, έκαψαν, κρέμασαν, εβίασαν ένα λαό που δεν ήξεραν παρά να υποφέρει και να φωνάζει για την Εθνική του Λευτεριά.

Με συχαμάρα, αποτροπιασμό και αγανάχτηση φέρνουμε στη μνήμη μας την ημέρα της Ζερβικής επιδρομής.

Το αισθητήριο του αγνού λαού μας τοποθέτησε όπου πρέπει αρχηγούς, εκτελεστές και πολιτικούς συμβούλους και με τον καιρό θα δώσει, το ανάλογο μάθημα».

Τις 20 Δεκέμβρη 1944 είχε φτάσει στο νησί, μετά την πρώτη, δεύτερη αποστολή του ΕΔΕΣ υπό τον Ναπολέοντα Ζέρβα, από την Ήπειρο, με πλοία του αγγλικού Στόλου. Εκείνη η δεύτερη πολυπληθής αποστολή ήταν χειρότερη από την πρώτη ανάλογη, που με το που πάτησε το πόδι της στο νησί, πριν φύγει με την κάλυψή της και ο διοικητής της ναζιστικής δύναμης, απειλούσε ανοιχτά ότι θα «πνίξει στο αίμα» κάθε λαϊκή «απειθαρχία» στις εντολές της, με πρόσχημα τη Συμφωνία της Καζέρτας.

Ο ματωμένος Δεκέμβρης της Κέρκυρας είχε αρχίσει βέβαια στην πραγματικότητα, ως προάγγελος μάλιστα όσων θα επακολουθούσαν στο νησί και από τις 3 Δεκέμβρη 1944 στην Αθήνα με τη μαζική δολοφονική επίθεση εναντίον της διαδήλωσης του ΕΑΜ στην πλατεία Συντάγματος, όπως έχουμε αναλυτικά υποστηρίξει σε άλλο θέμα μας, ήδη από τις 10 Οκτώβρη 1944. Από την ημέρα, δηλαδή, που η Κέρκυρα απελευθερώθηκε από τους Ναζί. Ένοπλα είχε χτυπηθεί, με πυροβολισμούς πάνω από τα κεφάλια και βία εις βάρος των ανθρώπων του ΕΑΜ της πόλης, η λαϊκή συγκέντρωση που είχε γίνει τη μέρα εκείνη στην πλατεία Σαρόκου για να γιορταστεί η απελευθέρωση.

Τα αιματηρά γεγονότα της Αθήνας τις 3 Δεκέμβρη 1944, που σήμαναν την έναρξη όσων συνοψίζονται στον πραγματικά φοβερό και «ηρωικό Δεκέμβρη» του λαού της Αθήνας, δεν κλόνισαν το ΕΑΜ και τον λαό της Κέρκυρας.

Τις 3 Δεκέμβρη 1944, την ίδια μέρα, φίλες και φίλοι, άρχισαν και στην Κέρκυρα οι φόνοι και η πιο έξαλλη βία εις βάρος των υποστηρικτών του ΕΑΜ, κομμουνιστών και άλλων δημοκρατών αγωνιστών και υποστηρικτών της Εθνικής Αντίστασης και των λαϊκών δικαίων.

Εκείνη τη μέρα έπεσε νεκρός στην περιοχή της Λευκίμμης ο Σπύρος Γαστεράτος. Αυτός, επειδή υποστήριζε το ΕΑΜ και το ΚΚΕ, ήταν το πρώτο, γνωστό τουλάχιστον, θύμα των «Δεκεμβριανών» της Κέρκυρας. Ήταν υποστηρικτής του ΕΑΜ και του ΚΚΕ. Εκείνη τη μέρα δύναμη της Χωροφυλακής και του ΕΔΕΣ είχε εξαπολύσει πογκρόμ διώξεων εις βάρος μελών του ΚΚΕ και του ΕΑΜ στη Λευκίμμη. Διέσωσε σε γραπτή μαρτυρία του ο μη κομμουνιστής δικηγόρος Στέφανος Γκούσης, επικεφαλής του ΕΑΜ στην περιοχή: «Όταν άρχισε ο πόλεμος αυτός, εδώ, στις 3 Δεκεμβρίου 1944 (...) έτρεξαν τη φρικαλέα εκείνη νύχτα, χωρίς να υπάρχει αιτία, για να συλλάβουν ΕΑΜίτες. Πήγαν πρώτα στο σπίτι του Στέφανου Γαστεράτου (Κράμπα) για να συλλάβουν το γιό του το Μουτσάτσο, αλλά δεν τον βρήκαν εκεί. Βρήκαν όμως τον αδελφό του Σπύρο Γαστεράτο που προσπάθησε να τους διαφύγει, αλλά ο επικεφαλής ενωμοτάρχης τον πυροβόλησε και τον σκότωσε. Με κλάματα και οδυρμούς οι αδερφές του έτρεξαν αμέσως στη γειτονιά μας για να ζητήσουν βοήθεια από το γιατρό Δημ. Γκούση και τρομαγμένες συγχρόνως μου φώναζαν: "Δικηγόρε, κρύψου, έρχονται να σε σκοτώσουν, όπως σκότωσαν τον αδερφό μας"». Ήταν και δεν ήταν 25 ετών ο Σπύρος Γαστεράτος.

Διέσωσε σε γραπτή μαρτυρία του ο αγωνιστής Κώστας Σαμοΐλης για κάποια άλλα γεγονότα εκείνων των ημερών, αν όχι και της ίδιας μέρας, στη Λευκίμμη: «Ένα μεσημέρι δύο καμιόνια γεμάτα από ΕΔΕΣίτες σταμάτησαν στο Καμπούλι και έστησαν δύο πολυβόλα, ένα στου Θρασύβουλου και ένα στο σπίτι μου· άλλο ένα στου Θανάση Τσαραντώνιου. Σκοπός τους ήταν να μας συλλάβουν και για έρευνα στα σπίτια μας. Ευτυχώς δεν έπιασαν κανένα (...) Φύγαμε (...) για να δουλέψουμε στον παράνομο μηχανισμό της Οργάνωσης Πόλης». Ο Θανάσης ήταν ο Θανάσης Βλάσσης. Ο Θρασύβουλος ήταν ο Θρασύβουλος Βλάσσης.

Ξάδερφοι. Αμφότεροι εκτελέστηκαν στα Γιάννενα το 1949.

Αυτός ήταν ο «ήπιος», όπως μας έλεγαν τόσοι και τόσοι, κερκυραϊκός Δεκέμβρης του 1944!

Έτσι στερεώθηκε στην Κέρκυρα, όπως και στην Αθήνα, η αστική εξουσία που είχε χρεοκοπήσει στη συνείδηση του λαού. Ήταν υπέρτερες βέβαια στο νησί, όπως και στην Αθήνα, οι εξωτερικές δυνάμεις, με τον καλά οπλισμένο ηπειρωτικό ΕΔΕΣ και την ισχυρή βρετανική δύναμη, που είχε ελλιμενιστεί στην πόλη της Κέρκυρας, έχοντας να αντιμετωπίσουν τον άοπλο λαό. Αλλά γι' αυτό κιόλας ο ηρωισμός και η αντίστασή του αποτελούν ισχυρή παρακαταθήκη. Όπως και στην Αθήνα, έτσι και στην Κέρκυρα, δυστυχώς, οι δυνάμεις του ΕΑΜ - ΕΛΑΣ δεν είχαν προετοιμαστεί κατάλληλα για τη διαφαινόμενη ταξική σύγκρουση, που θα μπορούσε, κάτω από κάποιες συνθήκες, να αποβεί νικηφόρα. Έγινε πιστευτό ότι η νίκη του λαού μπορούσε να εξυπηρετηθεί από μια κυβέρνηση ψευδεπίγραφης και αταξικής «εθνικής ενότητας» και δίκαιες ερμηνείες συμφωνιών σαν εκείνη της Καζέρτας που καταχρηστικά επικαλέστηκαν στο νησί μας ο ΕΔΕΣ οι Άγγλοι, αφού αφορούσε το χτύπημα των Ναζί.

Ο ηρωικός δικαστής Παναγιώτης Γίδας ήταν ίσως το στερνό θύμα που πλήρωσε με τη ζωή του εκείνον το «μαύρο» κερκυραϊκό Δεκέμβρη. Αποκαμωμένος από τα βασανιστήρια ΕΔΕΣιτών που εκτελούσαν «διατεταγμένη υπηρεσία», ξεψύχησε τις 27 Δεκεμβρίου 1944.

*Αποσπάσματα που επέλεξε το drepani.gr (argyrades.gr) από ευρύτερη μελέτη του Χρήστου Κορφιάτη που δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά την Τρίτη, 13 Δεκεμβρίου 2022